Το δαχτυλίδι σε ξένο χέρι
Το τηλέφωνο χτύπησε τη στιγμή που η Ελευθερία είχε μόλις πατήσει το κουμπί του παρκόμετρο. Έβγαλε το κινητό της, είδε το όνομα «Αντρέας» στην οθόνη και, για κάποιο λόγο, άργησε λίγο να απαντήσει. Έμεινε μια στιγμή να κοιτάζει τους αναβοσβήνοντες αριθμούς, έπειτα το σήκωσε.
– Ελευθερία, γεια. Ξέρεις, θα καθυστερήσω. Η σύσκεψη τράβηξε, μετά είχα κι άλλα ραντεβού, καταλαβαίνεις. Θα μείνω απόψε εδώ, αύριο το απόγευμα γυρίζω.
– Στη Θεσσαλονίκη;
– Ναι, στη Θεσσαλονίκη. Ξέρεις πώς είναι αυτά.
Το ήξερε. Τριάντα χρόνια γάμου της είχαν μάθει πολλά. Πώς έσερνε τα φωνήεντα όταν ήταν κουρασμένος. Πώς έκανε παύση πριν το «καταλαβαίνεις», όταν ήθελε να τελειώσει τη συζήτηση. Πώς έλεγε «ναι, καλά» με ελαφρά ενόχληση όταν τον ρωτούσες ξανά.
Μα αυτή τη φορά κάτι ήταν διαφορετικό.
Έβαλε το κινητό στην τσάντα της, γύρισε και τότε τον είδε. Το αμάξι του. Το σκούρο σεντάν που γνώριζε απ έξω κι ανακατωτά, με το βαθούλωμα στον προφυλακτήρα, που όλο έλεγε ο Αντρέας πως θα φτιάξει εδώ και δύο χρόνια. Το αμάξι στεκόταν στη γωνιά του πάρκινγκ, έξω από το εμπορικό, στη Νέα Ιωνία. Καμία Θεσσαλονίκη.
Η Ελευθερία δεν έτρεξε. Δεν πήρε ξανά τηλέφωνο. Έμεινε για λίγο να το κοιτάζει, ανέβηκε στο δικό της αυτοκίνητο και γύρισε σπίτι.
Εκεί έβαλε το βραστήρα, έκοψε ψωμί, άλειψε βούτυρο. Κάθισε στο τραπέζι και έφαγε, αν και δεν πεινούσε. Έξω ψιλόβρεχε – ο Οκτώβρης στην Αθήνα έτσι κάνει και η βροχή χτυπούσε στη λαμαρίνα του παραθυριού, ταιριαστή με αυτό που ένιωθε.
Ή μάλλον, με αυτό που δεν ένιωθε. Αυτή ήταν η αλήθεια.
Περίμενε να κυριευτεί από πανικό, δάκρυα, θυμό. Τίποτε. Μέσα της, σαν δωμάτιο ξεχασμένο, παγωμένο.
Την επομένη πήρε τηλέφωνο την αδελφή της.
Η Ασπασία δεν το σήκωσε. Παράξενο, γιατί πάντα απαντούσε, ακόμα και σε ακατάλληλες στιγμές, πάντα με το βιαστικό, λίγο λαχανιασμένο «έλα». Η Ελευθερία ξαναπήρε, ακόμα μία. Μετά το τρίτο χτύπημα ήρθε sms: «Ελευθερία, είμαι λίγο απασχολημένη, θα σε πάρω πιο μετά.»
Το «πιο μετά» κράτησε τρεις μέρες.
Ποτέ δεν είχαν τόση σιωπή μεταξύ τους. Ακόμα κι όταν μάλωναν, σπάνια κράταγε πάνω από ένα εικοσιτετράωρο. Η Ασπασία, δέκα χρόνια μικρότερη, το έβλεπες, ήταν πιο αυθόρμητη, κάπως επιπόλαιη, γελούσε πάντα, τηλεφωνούσε στις εφτά το πρωί με ιστορίες που δεν μπορούσαν να περιμένουν.
Η Ελευθερία το είχε συνηθίσει: η Ασπασία να εμφανίζεται απροειδοποίητα, με τσουρέκι ή νέα, να μιλάει γρήγορα, να γεμίζει το σπίτι της θόρυβο και ζεστασιά.
Τώρα, τρεις μέρες σιωπή.
Δεν περίμενε άλλο. Θυμήθηκε που πριν έναν μήνα είχε πάει στο Μαιευτήριο „Αγία Σοφία” να αφήσει πράγματα για τη φίλη της, την Πόπη, που έγινε γιαγιά για δεύτερη φορά έδωσε μια τσάντα με βρεφικά για τη νύφη της. Θυμόταν καλά το δρόμο έξω είχε μικρό πάρκο με κάτι κίτρινα φυλλώματα, όμορφο.
Δεν ήξερε γιατί το σκέφτηκε. Απλά της ήρθε.
Τετάρτη, μεσημέρι, βρέθηκε εκεί.
Πάρκαρε απέναντι. Κρύο. Κούμπωσε το παλτό της.
Ο Αντρέας βγήκε από μια πλαϊνή πόρτα. Κρατούσε λουλούδια, μικρό μπουκέτο σε ζελατίνη. Βιαστικός, σκυφτός όπως πάντα πια. Η Ελευθερία τον κοίταζε πίσω από το δέντρο και περίμενε να στραφεί αλλά εκείνος ξαναμπήκε μέσα.
Κάθισε ακόμη είκοσι λεπτά. Μετά είδε την Ασπασία.
Η αδερφή της βγήκε από την κύρια είσοδο με μια νοσοκόμα που έσπρωχνε καρότσι. Η Ασπασία περπατούσε δίπλα, χέρι στο καρότσι, στο βλέμμα της δεν υπήρχε ακριβής λέξη να περιγράψει ό,τι έβλεπε όχι ευτυχία, κάτι πιο σύνθετο, με αγάπη και κούραση μαζί. Σαν να βλέπεις κάτι βαθιά δικό σου.
Η Ελευθερία προχώρησε δυο βήματα.
Η Ασπασία σήκωσε το βλέμμα, σταμάτησε. Οι δυο τους κοιτάχτηκαν στα λίγα μέτρα ανάμεσά τους, ο αέρας του Οκτωβρίου ανακάτευε τα μαλλιά της Ασπασίας. Η νοσοκόμα ευγενικά μετακίνησε το καρότσι στο πλάι, προσποιήθηκε πως κοιτούσε αλλού.
– Ελευθερία, είπε η Ασπασία. Η φωνή της σταθερή, μα το χέρι στη λαβή του καροτσιού έτρεμε.
– Γεια σου, Ασπασία.
Σιωπή. Ύστερα:
– Έλα μέσα, κάνει κρύο.
Στο μικρό δωμάτιο για συγγενείς μύριζε απολυμαντικό, τα καλοριφέρ άναβαν υπερβολικά. Η Ελευθερία άφησε το παλτό της, κάθισε. Η Ασπασία όρθια. Η νοσοκόμα έφυγε.
– Ήξερες ότι θα έρθω; ρώτησε η Ελευθερία.
– Όχι. Αλλά το φανταζόμουν πως αργά ή γρήγορα…
Η Ασπασία δεν ολοκλήρωσε τη φράση. Έτριψε τον κρόταφό της, μετά, κοφτά, σχεδόν ενοχλημένη:
– Ελευθερία, δεν είναι αυτό που νομίζεις. Είναι παρένθετη μητρότητα. Για σένα. Θέλαμε να σου κάνουμε έκπληξη, ξέρεις πόσο το ήθελες ένα παιδάκι, και με όσα σου είχαν πει οι γιατροί…
– Με όσα μου είχαν πει οι γιατροί, επανέλαβε η Ελευθερία, όχι ερώτηση επανάληψη.
– Ναι. Ότι δεν μπορείς. Γι αυτό με τον Αντρέα σκεφτήκαμε να σου κάνουμε αυτό το δώρο. Να κυοφορήσω εγώ για εσάς το παιδί…
– Ασπασία. Η Ελευθερία ύψωσε ελαφρώς το χέρι κι εκείνη σταμάτησε. Βλέπω το δαχτυλίδι της μαμάς.
Η Ασπασία κοίταξε το χέρι της. Στον παράμεσο του αριστερού της, το φαρδύ χρυσό δαχτυλίδι με τη μικρή βαθυκόκκινη πέτρα, παλιό, χαραγμένο. Το δαχτυλίδι της μαμάς. Είχαν συμφωνήσει να το φορούν εναλλάξ κάθε χρόνο από τότε που έφυγε η μητέρα τους. Τελευταία φορά το φόρεσε η Ελευθερία πριν τρία χρόνια. Ύστερα το έδωσε στην Ασπασία. Έπρεπε να το επιστρέψει πέρυσι.
Δεν το επέστρεψε. Είπε ότι το έχασε. Τότε η Ελευθερία στενοχωρήθηκε, αλλά δεν τσακώθηκε.
Μα να το, στο χέρι της, στον παράμεσο, εκεί που φοράμε τη βέρα.
– Ασπασία, είπε ήσυχα η Ελευθερία. Φέρε μου τους φακέλους που άφησε ο Αντρέας στο τραπεζάκι έξω. Τους είδα.
Η Ασπασία δεν απάντησε. Κοιτούσε το δαχτυλίδι, λες και το έβλεπε πρώτη φορά.
Η Ελευθερία βγήκε, πήρε τον φάκελο από το τραπεζάκι με το γυαλί. Τον άνοιξε. Ιατρικά έγγραφα, εξετάσεις. Όλα στο όνομά της: Ελευθερία Γεωργίου. Τα διάβασε μπροστά-στα-πίσω: «Πρωτοπαθής ανεπάρκεια», «εγκυμοσύνη αδύνατη», «εκδόθηκε προ εξαμήνου από τη Μονάδα Υγείας „Ευ Ζην”».
Η Ελευθερία δεν είχε πάει ποτέ στην «Ευ Ζην». Δεν είχε εξεταστεί καν τα τελευταία δύο χρόνια όλο το ανέβαλε. Ο Αντρέας το ήξερε.
Άφησε τον φάκελο στο τραπέζι και το κοίταζε πολλή ώρα.
– Αυτά είναι ψεύτικα, είπε στο τέλος.
Η Ασπασία δεν απάντησε.
– Ασπασία, κοίταξέ με.
Η αδελφή της σήκωσε το βλέμμα. Τα μάτια στεγνά, αλλά κάτι είχε ραγίσει.
– Πόσο καιρό κρατάει αυτό;
Η Ασπασία δίστασε. Μετά είπε:
– Επτά χρόνια.
Η Ελευθερία κούνησε το κεφάλι. Εφτά χρόνια. Δηλαδή, όταν η Ασπασία ήταν τριανταοκτώ και εκείνη σαράντα οκτώ. Άρα ήδη εικοσιτρία χρόνια γάμου. Εικοσιτρία χρόνια κι εκείνος ξεκίνησε κάτι κρυφό με την αδελφή της.
Δεν μίλησε άλλο. Πήρε το παλτό, φόρεσε την τσάντα. Μπροστά στην πόρτα σταμάτησε.
– Το δαχτυλίδι της μαμάς. Να το φέρεις αυτή την εβδομάδα. Αλλιώς θα σου κάνω καταγγελία για κλοπή.
Κι έφυγε.
Στο δρόμο για το σπίτι δεν έκλαψε. Άνοιξε το ραδιόφωνο, άκουγε κάτι αδιάφορο, κοίταζε το δρόμο. Στο φανάρι δίπλα της σταμάτησε ένα άλλο αυτοκίνητο, ανοιχτό το παράθυρο, μουσική δυνατά. Η Ελευθερία σκέφτηκε πως πρέπει να πάρει πατάτες, ξεμένει πάλι.
Ύστερα: εφτά χρόνια.
Ο Αντρέας γύρισε εκείνο το βράδυ. Μπήκε μέσα έτοιμος να δώσει εξηγήσεις άρα η Ασπασία του είχε τηλεφωνήσει. Άφησε τη βαλίτσα στο χολ, έβγαλε το μπουφάν, βρέθηκε στην κουζίνα. Η Ελευθερία καθόταν με μια κούπα τσάι, κοιτούσε έξω.
– Ελευθερία, ξεκίνησε.
– Κάθισε.
Κάθισε απέναντι. Σιωπή. Μετά:
– Καταλαβαίνω πως φαίνεται…
– Αντρέα, απλά πες την αλήθεια. Δεν θέλω άλλες ιστορίες για παρένθετες. Ούτε για ασθένειες που δεν υπάρχουν. Πες.
Σιώπη. Πειραγμένος τονισμός. Μασούσε την άκρη του τραπεζομάντηλου έτσι πάντα όταν αγχωνόταν.
– Ναι, είναι αλήθεια εφτά χρόνια, είπε τελικά. Δεν ήταν στα πλάνα μου. Έγινε έτσι…
– Μην αρχίσεις τα «έγινε από μόνο του».
Πάλι σιωπή.
– Το παιδί είναι δικό μας. Εννοώ, δικό μου. Θέλω να το μεγαλώσουμε μαζί.
Η Ελευθερία ήπιε μια γουλιά είχε κρυώσει το τσάι. Άφησε την κούπα.
– Το παιδί δικό σου; ρώτησε. Από το ύφος, ή τη διατύπωση, φάνηκε πως ο Αντρέας διστάζει. Μια μικρή, μακρόσυρτη παύση. Η Ελευθερία το κατάλαβε αμέσως.
– Ναι, είπε. Λίγο γρήγορα.
Η Ελευθερία κούνησε το κεφάλι.
Αργότερα, όταν αυτός κοιμήθηκε στο σαλόνι, εκείνη έμεινε στο κρεβάτι, κοιτώντας το ταβάνι, σκεφτόταν εκείνη την παύση. Σκεφτόταν πως ξέρει την Ασπασία σαρανταπέντε χρόνια. Πως δυο χρόνια πριν, ήταν ερωτευμένη με κάποιον Μιχάλη που εργαζόταν σε κατασκευαστική και τελικά έφυγε για Πάτρα κι εξαφανίστηκε. Η Ασπασία τότε είχε στεναχωρηθεί πολύ μεγάλες νυχτερινές συζητήσεις, δάκρυα, παράπονα πως ο άλλος απλά φεύγει.
Μετά σιγά σιγά το ξεπέρασε. Η Ελευθερία είχε χαρεί να, το πάλεψε.
Τώρα, όλα έβγαζαν νόημα.
Την επόμενη μέρα τηλεφώνησε στη φίλη της την Ιωάννα, που δούλευε εκεί κοντά. Της ζήτησε, δίχως να πει πολλά, αν έχει επαφή του Μιχάλη για ένα παλιό θέμα. Η Ιωάννα της έδωσε το τηλέφωνο.
Η Ελευθερία δεν πήρε τον Μιχάλη. Μα την ημέρα που η Ασπασία ήρθε να επιστρέψει το δαχτυλίδι, κάθισαν κουζίνα και τη ρώτησε:
– Το παιδί του Μιχάλη;
Η Ασπασία άφησε την κούπα με δύναμη, έσταξε τσάι στο τραπέζι.
– Πού το…
– Ασπασία. Του Μιχάλη;
Γύρισε προς το παράθυρο, είπε ήσυχα:
– Δεν ήξερα ότι θα φύγει. Ήξερα ήδη για το παιδί. Και έφυγε, δεν απαντούσε καν στα μηνύματα.
– Ο Αντρέας;
– Ο Αντρέας… Με αγαπάει και θέλει να μεγαλώσει το παιδί σαν δικό του. Μου είπε ότι δεν έχει σημασία.
Η Ελευθερία την κοίταζε. Το απαλό προφίλ της, τα σγουρά της πάντα έτσι ήταν το δαχτυλίδι ήδη στο τραπέζι. Ξένο τραπέζι, με λεκέ από τσάι.
Είχε να πει πολλά. Πως δεν είναι ηρωισμός του Αντρέα να παραστήσει τον μεγάλο πατέρα, πως εφτά χρόνια ψέματα δε γίνονται αγάπη με εξηγήσεις.
Δεν είπε τίποτα. Μάζεψε φλιτζάνια, πήρε το δαχτυλίδι, το έβαλε στην τσέπη της ρόμπας.
– Φύγε, Ασπασία, είπε απλά.
Έφυγε. Κάθισε λίγο ακόμα, σαν να περίμενε μια συγχώρεση. Μετά φόρεσε μπουφάν, είπε «Ελευθερία, σ αγαπώ» και βγήκε.
Η Ελευθερία άκουσε την πόρτα να κλείνει. Έβγαλε το δαχτυλίδι, το κράτησε στη χούφτα της. Το δώρο της μαμάς. Της γιαγιάς αλήθεια η μητέρα το είχε από τη δική της μητέρα. Μικρή βαθυκόκκινη πέτρα, στο φως σχεδόν ρουμπίνι.
Το πέρασε στο μεσαίο δάχτυλο. Όχι στον παράμεσο. Και πήρε να καλέσει τον πατέρα της.
Ο Νίκος την σήκωσε αμέσως.
– Ελευθερία, τι έγινε; Στην φωνή σου κάτι ακούω.
– Μπαμπά, θέλω να σου μιλήσω. Μπορώ να ρθω;
– Όποτε θέλεις. Έλα τώρα.
Ο πατέρας της έμενε στα Πετράλωνα, στο παλιό σπίτι, εκεί που μεγάλωσαν με την Ασπασία. Η Ελευθερία έφτασε σε μισή ώρα. Ο Νίκος άνοιξε, χωρίς περιττές κουβέντες έβαλε το βραστήρα.
Κάθισαν στην κουζίνα όλα όπως παλιά, ίδιες κουρτίνες, ίδια βαζάκια, μόνο το τραπέζι είχαν αλλάξει. Η Ελευθερία μιλούσε πολύ ώρα, ήρεμα, σχεδόν χωρίς δάκρυα. Ο πατέρας άκουγε, χωρίς διακοπές. Μόνο όταν είπε για τα ψεύτικα έγγραφα, αναστέναξε βαριά.
– Συνέχισε, της είπε.
Του τα είπε όλα: το αμάξι, το μαιευτήριο, το δαχτυλίδι, τη σιωπή του Αντρέα, τον Μιχάλη, το ξένο παιδί, τα εφτά χρόνια.
Ο Νίκος έμεινε σιωπηλός, έπινε τσάι, κοίταζε έξω. Μετά:
– Το ξέρεις ότι ο Αντρέας δουλεύει στην εταιρεία μου. Εδώ και ενάμιση χρόνο.
Η Ελευθερία το ήξερε. Οικονομικός διευθυντής, στη δική του κατασκευαστική. Της φαινόταν καλό όλα σε οικογενειακή ισορροπία.
– Θα τον διώξω, είπε ο Νίκος. Ήρεμα, σαν να μιλούσε για καρέκλα.
– Μπαμπά…
– Μην αντιμιλάς. Θα το κάνω σωστά, ήσυχα. Υπάρχουν νομικά θέματα, θ αναλάβει ο δικηγόρος. Θέλω να δω και κάτι ακόμα, μη έχει κάνει ζημιά. Αν έχει, άλλο το θέμα.
Τον κοίταξε. Εβδομήντα πέντε, κατακόκκινα μαλλιά, δυνατά χέρια είχε χτίσει την επιχείρηση από το τίποτα. Δεν μιλούσε ποτέ άσκοπα. Θυμώνει σπάνια αλλά, τότε, σιωπηλά και πολύ ουσιαστικά.
– Δεν θέλω να γίνουν όλα αυτά για μένα…
– Δεν γίνονται για σένα, απάντησε. Γίνονται για αυτόν. Ο ίδιος το διάλεξε.
Σιωπή. Μετά:
– Για την Ασπασία, δεν ξέρω τι να σου πω. Είναι κόρη μου, την αγαπάω. Αλλά αυτό… θα μου πάρει καιρό να το καταλάβω.
– Δεν ζητάω να μην μιλάς μαζί της.
– Αυτό είναι δικό μου, Ελευθερία. Εσύ κοίτα να είσαι καλά.
Να 'σαι καλά πράγμα δύσκολο. Όλη της τη ζωή φρόντιζε άλλους: άντρα, σπίτι, φίλες, Ασπασία. Δούλευε λογίστρια, ήσυχη δουλειά, ήξερε τι να περιμένει. Δεν παραπονέθηκε ποτέ. Όχι γιατί ήταν όλα τέλεια, έτσι έτυχε.
Τώρα έπρεπε να αρχίσει αλλιώς.
Το διαζύγιο βγήκε σε τέσσερις μήνες. Ο Αντρέας δεν μίλησε πολύ, μια φορά μόνο πήγε να πει για «κοινά αποκτήματα», μα ο Νίκος είχε ήδη καλό δικηγόρο και δεν πήγε μακριά. Το διαμέρισμα έμεινε στην Ελευθερία σωστά, ο πατέρας είχε δώσει προκαταβολή, υπήρχαν αποδείξεις.
Ο Αντρέας έφυγε τον Νοέμβριο. Σε δύο βράδια, ήσυχα. Η Ελευθερία πήγαινε στη φίλη της την Πόπη δεν άντεχε να βλέπει τα πράγματά του να μαζεύονται. Τη δεύτερη φορά που γύρισε, περπάτησε στο άδειο σπίτι. Πόσο παράξενα άδειο το ράφι με τα βιβλία του μια τρύπα εμποτισμένη σε τριάντα χρόνια παρουσίας.
Έβαλε εκεί τη γλάστρα με τη δάφνη που είχε στη γωνία. Κάθισε καλύτερα.
Δεκέμβρη, το πρώτο χιόνι κι ο κόσμος ήσυχος, η Ελευθερία πήγε γιατρό. Σε καλό, ιδιωτικό, όχι εκείνο το «Ευ Ζην» από τα ψεύτικα έγγραφα. Έκανε όλες τις εξετάσεις, περίμενε αποτελέσματα δύο βδομάδες.
Η γιατρός, νέα γυναίκα με κουρασμένα μάτια, διάβασε τα χαρτιά, μετά την κοίταξε.
– Είστε απολύτως υγιής. Για την ηλικία σας, πολύ καλά τα αποτελέσματα. Καμιά ανεπάρκεια, ποτέ δεν είχατε τέτοιο πρόβλημα. Σας το λέω υπεύθυνα.
Η Ελευθερία δε μιλούσε.
– Το ακούτε; ρώτησε η γιατρός.
– Το ακούω. Ευχαριστώ.
Βγήκε. Έξω χωνόταν το χιόνι, παρέσυρε αέρας. Στάθηκε στη σκάλα δέκα λεπτά. Περνούσαν άνθρωποι, μια γυναίκα με καρότσι, ένας ηλικιωμένος με σκυλί.
Να, λοιπόν. Ήταν υγιής. Ποτέ δεν είχε ακούσει ότι δεν μπορούσε να κάνει παιδί ψέματα κάποιου, δικαιολογία, ή ανάγκη να εξηγηθεί κάτι.
Δεν ήξερε τι να νιώσει. Ανακούφιση; Θυμό; Πίκρα για τα τριάντα χρόνια με άνθρωπο που της φέρθηκε έτσι; Ίσως όλα μαζί.
Στον δρόμο θυμήθηκε ένα παλιό της όνειρο: να ανοίξει φούρνο. Παλιό, ξεχασμένο, από νεαρή να είναι σε ένα χώρο ζεστό, με άρωμα ψωμιού και κανέλας, να φτιάχνει ό,τι θέλει, να μπαίνουν άνθρωποι και να βγαίνουν χαμογελαστοί. Ύστερα ήρθαν όλα τα άλλα ο Αντρέας, η δουλειά και το όνειρο βούλιαξε, περίμενε ήσυχα.
Τώρα ήρθε στην επιφάνεια.
Από τον Ιανουάριο διάβαζε, μάθαινε, μιλούσε με όσους ήξερε. Μέσω γνωστών γνώρισε τη Σοφία, που είχε μικρό ζαχαροπλαστείο στα Κάτω Πατήσια. Έκανε τον κόπο κι έπιασε κουβέντα. Η Σοφία, κοντούλα, ενεργητική, πενηντάρα φώναξε καφέ, τη φίλεψε πίτα και άρχισε χωρίς εισαγωγές μαθήματα πρακτικής: ενοίκια, μηχανήματα, χαρτιά, ότι οι πρώτοι έξι μήνες είναι δύσκολοι, μετά στρώνει.
– Μη φοβάσαι, είπε η Σοφία. Όλοι φοβούνται, φυσιολογικό. Αν δεν φοβάσαι, τότε κάτι πάει λάθος.
Η Ελευθερία την άκουγε και γελούσε είχε χρόνια να νιώσει τόσο ζωντανή.
Ο πατέρας της, όταν έμαθε, σώπασε πολύ. Μετά:
– Θες λεφτά;
– Μπαμπά, έχω λίγα στην άκρη.
– Δεν σου τα δανείζω, στα προσφέρω.
– Μπαμπά…
– Εντάξει, εντάξει. Αν χρειαστεί, μίλα.
Το μαγαζί το βρήκε Απρίλιο. Μικρό, σε ισόγειο, πρώην φαρμακείο στη Νέα Σμύρνη, σε ήσυχο δρόμο με παλιές λεύκες. Ο ιδιοκτήτης, γκρινιάρης, κοντά στη σύνταξη, αλλά καλός στη συμφωνία έκλεισαν συμβόλαιο.
Η ανακαίνιση κράτησε δύο μήνες. Η Ελευθερία πήγαινε κάθε μέρα, έβλεπε τις αλλαγές, κουβέντιαζε με τους εργάτες. Μπήκε επαγγελματικός φούρνος, ψυγεία, πάγκοι. Έβαψαν ζεστό μπεζ, ράφια ανοιχτόχρωμα. Η Πόπη βοήθησε με τις κουρτίνες, ήρθαν δείγματα, μάλωναν για αποχρώσεις ήταν ωραία.
Το όνομα ήρθε μόνο του: «Ο Φούρνος της Ελευθερίας». Απλά.
Άνοιξαν Ιούνιο. Η Ελευθερία κοιμήθηκε ελάχιστα, μετρούσε εκρεμμότητες. Ξύπνησε στις πέντε, πρώτη στο φούρνο· όταν ψήθηκε το πρώτο ψωμί και η μυρωδιά άπλωσε, κάθισε σε γωνία και ανάσανε.
Η πρώτη μέρα σκληρή, γεμάτη χαρά. Ήρθαν οι γείτονες, η Πόπη και φίλες της, ήρθε ο ηλικιωμένος με το σκυλάκι που έβλεπε στο πάρκο. Μέχρι τις δύο είχαν μείνει μόνο δυο καρβελάκια κι ένα μηλόπιτα.
Γύρισε σπίτι αργά πόνοι στη μέση, τα χέρια μύριζαν ζυμάρι μα ευτυχισμένη. Όχι όπως στις ταινίες, δυνατά και υπερβολικά, αλλά ένα ήσυχο, ξεκάθαρο συναίσθημα.
Με την Ασπασία δεν μιλούσαν. Σκέφτονταν την αδελφή της ιδίως νωρίς το πρωί, με το μυαλό μισοξύπνιο. Σκέψεις πικρές με βάθος, όχι σκέτη οργή ή μόνο πίκρα κάτι ενδιάμεσο. Σαρανταπέντε χρόνια δίπλα-δίπλα, αυτό δεν σβήνει.
Δεν της κρατούσε μούτρα από ζήλια ή κακία. Εκείνη, πια, δεν ήξερε από πού να αρχίσει ίσως κάποια πράγματα απλά δεν ενώνονται πάλι, όπως ένα σπασμένο κομμάτι.
Ο πατέρας της έβλεπε κάπου κάπου την Ασπασία της το είπε:
– Πήγα, είδα το παιδάκι, καλά είναι.
– Καλά, είπε η Ελευθερία.
– Εκείνη κλαίει.
– Το ξέρω, μπαμπά.
Δεν είπαν άλλα για αυτό. Ο Νίκος ούτε πίεζε ούτε ζητούσε συμφιλίωση. Περνούσε στον φούρνο που και που, έπινε καφέ στη βιτρίνα, διάβαζε εφημερίδα. Έκανε καλό έτσι.
Για Αντρέα, η Ελευθερία σκεφτόταν ελάχιστα. Πότε-πότε ξεπρόβαλαν στιγμές: ένα κοινό δείπνο, εκδρομή στη Μάνη πριν χρόνια, αστείο από κάποιο αεροδρόμιο. Έρχονταν και φεύγανε. Δεν τα κυνηγούσε ούτε τα κρατούσε.
Για τα του πατέρα της με τον Αντρέα, δεν ρώτησε. Εκείνος, μια μέρα, ενημέρωσε λακωνικά: «Βρήκαμε κάτι, όχι σοβαρό, μα άσχημο. Το λύσαμε ήρεμα.» Έγνεψε: ήρεμα να ναι.
Να μην έχεις παιδιά Το σκεφτόταν. Θα μπορούσε να έχει, είπε η γιατρός σωματικά όλα εντάξει. Όμως, τριάντα χρόνια παντρεμένη με άνθρωπο που προτίμησε να παρουσιάζει το πρόβλημα ως δικό της, να φτιάχνει δικαιολογίες.
Αυτό πονούσε αληθινά. Στο στήθος, τη νύχτα.
Σ όλη της τη ζωή είχε μάθει να ζει με τον πόνο χωρίς να τον αφήνει να τα κατακλύσει όλα. Πόνος, ναι. Απώλεια, ναι. Τριάντα χρόνια έτσι, ενώ θα μπορούσε αλλιώς.
Και όμως, τα πρωινά μύριζε φρέσκο ψωμί. Ο ηλικιωμένος με το σκυλάκι έγινε μόνιμος πάντα έπαιρνε ένα καρβέλι με σικάλεως και ένα πιτάκι με λάχανο. Η Πόπη ερχόταν κάθε Παρασκευή για κουτσομπολιό. Ο πατέρας εκεί, με καφέ μπροστά στη βιτρίνα, εφημερίδα.
Είχε κάτι ζωντανό, δικό της.
Τέλος Σεπτέμβρη, τρεις μήνες στο φούρνο ο χώρος έγινε πια σπίτι, βγήκε ένα απόγευμα έξω, να πάρει αέρα. Η μέρα μεγάλη παραγγελίες, χάλασε ο μικρός φούρνος, ήρθε ξαφνικά κόσμος για κρουασάν. Βγήκε δρόμο, με τη ποδιά, μαλλιά πιασμένα, κοιτούσε το φθινόπωρο να πέφτει.
Από απέναντι περπατούσε εκείνος.
Στην αρχή δεν τον αναγνώρισε. Μετά, στιγμιαία. Ο Αντρέας. Γερασμένος αρκετά σε έναν χρόνο, σκυφτός, μπουφάν άγνωστο. Έσπρωχνε καρότσι, το μωρό έκλαιγε με όλη του τη δύναμη, ο Αντρέας το κουνούσε, με το άλλο χέρι έτριβε τον κρόταφο. Το πρόσωπό του διάφανα κουρασμένο, αλλιώτικο.
Σήκωσε το βλέμμα.
Η Ελευθερία τον κοίταξε.
Ένα δευτερόλεπτο, δύο. Το μωρό έκλαιγε, ο αέρας έφερνε ξηρά φύλλα στο πεζοδρόμιο, πιο πέρα κάποιος κόρναρε.
Η Ελευθερία δεν χαμήλωσε το βλέμμα. Τον κοίταξε. Μετά χαμογέλασε όχι σ εκείνον, ούτε προς τα εκεί χαμογέλασε ήσυχα, έτσι, όταν όλα μέσα σου γίνονται τελικά καθαρά.
Γύρισε και μπήκε ξανά στο φούρνο.
Μέσα μύριζε ψωμί, κανέλα, λίγο καφές. Η Μαρία, η βοηθός της από τον Αύγουστο, μάζευε τα τελευταία γλυκά. Σήκωσε το κεφάλι.
– Όλα καλά; ρώτησε.
– Όλα καλά, απάντησε η Ελευθερία. Τα υπόλοιπα;
– Σχεδόν τίποτα δεν έμεινε. Τα εκλεράκια όλα, τα ψωμιά το ίδιο. Δύο μηλόπιτες μόνο.
– Κράτα μία για τον κύριο Νίκο. Είπε πως θα περάσει αύριο.
Η Ελευθερία πέρασε κουζίνα, έβγαλε την ποδιά, τη κρέμασε. Κοίταξε τους πάγκους, τον σβησμένο φούρνο, τα βαζάκια με μπαχαρικά. Το δαχτυλίδι της μάνας της στο μεσαίο δάχτυλο έλαμψε κόκκινο στο φως.
Έκλεισε τα φώτα και πήγε να βοηθήσει τη Μαρία με το ταμείο.
Έξω βροχή λεπτή. Έκλεισε το κατάστημα, τράβηξε τη πόρτα, βεβαιώθηκε στο κλείδωμα. Κάτω από τη μαρκίζα, κοιτούσε πώς ο δρόμος γυαλίζει, τα φώτα απέναντι σπίθισαν.
Ήταν πενήντα πέντε χρονών. Είχε ένα φούρνο που μύριζε κανέλα, έναν πατέρα με καφέ στο παράθυρο, φίλη κάθε Παρασκευή, και το δαχτυλίδι της μάνας στο δάχτυλο.
Κι είχε κάτι ακόμα μια νέα αρχή, σιγά, ήρεμα, το έχτιζε. Δεν είχε όνομα, αλλά ήταν γη κανονική, στέρεη. Όχι ευτυχία δίχως πόνο απλά ζωή, πραγματική, δική της. Επιτέλους μπήκε στο ζεστό, μετά τον δρόμο με τη βροχή.
Η πίκρα έμεινε. Τριάντα χρόνια αλλιώς απ ό,τι φαντάστηκε. Η Ασπασία πάντα παρούσα σε μια γωνιά του μυαλού, ένας κόσμος κλειστός προς το παρόν και η απώλεια, τα παιδιά που δεν ήρθαν, η ζωή που έκλεψαν οι άλλοι.
Όμως, δίπλα σε όλα αυτά, ήταν και το άλλο.
Σήκωσε το γιακά, βγήκε στο ψιλόβροχο, βάδισε προς το αυτοκίνητο. Ήσυχα, αργά τα φύλλα βρεγμένα, ο δρόμος έλαμπε. Κι η Ελευθερία σκεφτόταν πως αύριο θα δοκιμάσει καινούριο ψωμί με μέλι και κύμινο, καιρό το ήθελε όλο το ανέβαλε.
Αύριο θα το φτιάξει.
