Δαχτυλίδι που άργησε
– Δεν έπρεπε να έρθεις, Νίκο. Πιασμένα είναι τα μέρη.
Στεκόταν στην πόρτα και δεν έκανε άκρη. Όχι από σκληρότητα· απλώς η πόρτα ήταν στενή και η ίδια την είχε καταλάβει, και μέσα σε αυτό υπήρχε μια απλή αλήθεια που τότε ακόμα ο Νίκος δεν είχε καταλάβει.
Είχε φτάσει με λουλούδια. Χρυσάνθεμα, λευκά, δεκαπέντε κομμάτια, τυλιγμένα σε καφέ χαρτί όπως του τα έφτιαξε η ανθοπώλισσα στο μετρό Εθνικής Άμυνας. Τον ρώτησε: «Για ποια περίσταση;» Απάντησε: «Για μια σημαντική συζήτηση.» Εκείνη κούνησε το κεφάλι και του έβαλε δώρο ένα κλαδάκι ευκάλυπτο. Το πήρε σαν σημάδι καλό.
Τώρα βρισκόταν στη σκάλα του τρίτου ορόφου, με τα χρυσάνθεμα στα χέρια, και κοιτούσε την Ειρήνη. Φορούσε το μπλε φανελένιο ρόμπα με τα μικροσκοπικά λευκά λουλούδια και τα μαλλιά της πρόχειρα πιασμένα, καθημερινά σίγουρα δεν περίμενε επισκέπτες. Ή τουλάχιστον όχι αυτόν.
– Να περάσω; Έστω να μιλήσουμε.
– Τι να πούμε πια, Νίκο;
Δεν ήταν ερώτηση, ήταν διαπίστωση. Ένα κουρασμένο, τελεσίδικο „όχι”, σαν παράθυρο που κλείνει τον Νοέμβρη.
Μέσα απ το σπίτι μύριζε πίτες. Πίτες, όχι απλώς ψωμί ή γλυκό, αλλά η μυρωδιά εκείνη που είχε συνδυάσει ο Νίκος από την πρώτη τους μέρα. Τις έκανε με σπανάκι και φέτα· αυτή η μυρωδιά του σήμαινε πάντα κάτι ζεστό, σπίτι. Τόσες και τόσες φορές είχε έρθει σε αυτό το άρωμα, έγινε σχεδόν αντανακλαστικό: πίτες, άρα είναι καλά, με περιμένουν.
Μόνο που σήμερα τις έφτιαχνε για κάποιον άλλο.
Πίσω της, στο διάδρομο, το φως ήταν απαλό, θερμό. Από την κουζίνα ακούστηκε αντρική φωνή:
– Ειρήνη, να βάλω το χρονόμετρο στις πέντε ή δέκα λεπτά;
Γύρισε ελαφρώς το κεφάλι:
– Δέκα, Μάριε.
Μάριος. Ένας Μάριος στην κουζίνα της, να ρωτά για το χρονόμετρο της πίτας. Τα χρυσάνθεμα στον Νίκο άρχισαν να παγώνουν στα χέρια του.
Δεν θυμάται πώς κατέβηκε. Θυμάται μόνο ότι δεν κάλεσε το ασανσέρ, κατέβηκε τις σκάλες, μετρούσε τα σκαλιά τριάντα έξι ήταν, τρεις φορές δώδεκα. Έξω είχε δύο βαθμούς και μια ψιλή βροχή, σχεδόν αόρατη. Μπήκε στο αυτοκίνητο, άφησε τα λουλούδια στο πίσω κάθισμα και έμεινε να κοιτά το παρμπρίζ, όπου κυλούσαν οι σταγόνες.
Έβγαλε απ την τσέπη το κουτάκι. Μικρό, βελούδινο, μπλε σκούρο. Το άνοιξε. Το δαχτυλίδι έλαμπε πάνω στη λευκή βάση, κάτω απ το φως του φανοστάτη. Απλό, χρυσό, με μικρό διαμάντι. Όχι φτηνό. Είχε διαλέξει μία ώρα στο κοσμηματοπωλείο, δοκίμαζε, ρωτούσε τη γνώμη της πωλήτριας.
Έκλεισε το κουτάκι και το έβαλε πίσω στην τσέπη.
Δέκα χρόνια. Δέκα χρόνια ήξερε την Ειρήνη. Τη γνώρισε στα σαραντατέσσερά της, εκείνος σαρανταπέντε τυχαίο πάρτι εταιρείας, μέσω γνωστών. Εκείνη τότε ήταν λογίστρια, παντρεμένη αλλά έτοιμη να φύγει· ο άντρας της έπινε λίγο αλλά συνεχώς, κι εκείνη το τραβούσε ήσυχα οκτώ χρόνια ήδη. Την πρόσεξε στη γωνιά του μπαρ, μόνη με ένα ποτήρι κρασί και ένα βλέμμα έξω είχε κάτι μέσα της που δεν μπορούσε να το εξηγήσει. Όχι ομορφιά, αν και όμορφη· όχι στυλ. Κάτι σαν εσωτερική αξιοπρέπεια, που απλώς ήταν εκεί.
Πήγε κοντά. Μίλησαν δύο ώρες, όσο χόρευαν και διασκέδαζαν οι άλλοι. Εκείνη γελούσε χαμηλόφωνα, καλύπτοντας το στόμα συνήθεια από τότε που ντρεπόταν για τα δόντια της, του είπε. Μα τα δόντια της ήταν ωραία. Της το είπε εκείνο το βράδυ κι εκείνη κοκκίνισε.
Σε μισό χρόνο χώρισε. Σε έναν χρόνο ήταν πλέον μαζί ή τέλος πάντων, όσο αυτό σήμαινε η λέξη μαζί για εκείνους.
Ο Νίκος ήταν ελεύθερος, πολλά χρόνια ήδη. Διαζευγμένος, με ενήλικο παιδί στην Πάτρα, καλό μεροκάματο σαν πολιτικός μηχανικός, χωρίς πολλές ανησυχίες. Οι επισκέψεις του στην Ειρήνη έγιναν ρουτίνα ευχάριστη, ζεστή. Πήγαινε όποτε ήθελε· τον δεχόταν πάντα. Έφευγε όποτε ήθελε· δεν του κρατούσε μούτρα.
Μια φορά, ύστερα από τρία χρόνια περίπου:
– Νίκο, εσύ λες να πηγαίνουμε κάπου αυτό το πράγμα;
Την είχε κοιτάξει έκπληκτος, όπως κοιτάς κάτι εντελώς απρόσμενο σε ήσυχη μέρα. Ύψωσε τους ώμους κάτι είπε του τύπου: «Ε, δεν είμαστε μαζί;» Κι εκείνη συμφώνησε, ή έκανε ότι συμφώνησε. Εκείνος νόμιζε πως όλα έγιναν κατανοητά.
Ποτέ δε του ζήτησε τίποτα. Δεν έκλαψε. Δεν ζήτησε υποσχέσεις. Όταν είχε φύγει για ψάρεμα με φίλους δύο εβδομάδες και δεν της μίλησε καθόλου, τον δέχτηκε ήσυχα πίσω, τον τάισε, τον ρώτησε απλώς για τα ψάρια. Εκείνος σκεφτόταν: τι γυναίκα, χρυσή. Χωρίς σκηνές, χωρίς παράπονα.
Αυτό που δεν είχε καταλάβει τότε, και το καταλαβαίνω μόνο τώρα, ήταν πως η ηρεμία της δεν ήταν αδυναμία άλλη υπομονή ήτανε. Υπομονή ανθρώπου που παρατηρεί, μετράει, βγάζει το συμπέρασμά του αργά, χωρίς βιασύνη. Γιατί στα πενήντα πια, έχεις δει τα πάντα.
Άναψα τσιγάρο. Είχα πέντε χρόνια να καπνίσω, αλλά εκείνο το βράδυ βρήκα μια παλιά τσαλακωμένη κασετίνα με τρία τσιγάρα στο ντουλαπάκι. Κοιτούσα τα παράθυρα του τρίτου ορόφου, με χρυσαφένιο ζεστό φως μέσα.
Το πρωί της τηλεφώνησα.
Πρέπει να μιλήσουμε.
Ό,τι ήθελες να πεις, το είπες αυτά τα δέκα χρόνια. Κι εγώ τα είπα όλα χθες.
Ειρήνη, περίμενε Δεν ήρθα χωρίς λόγο. Είχα δαχτυλίδι. Ήθελα να σου κάνω πρόταση.
Παύση. Τρεις, τέσσερα δευτερόλεπτα, νόμισα πως έπεσε η γραμμή.
Με ακούς;
Σε ακούω, Νίκο. Μπράβο σου. Αλλά τώρα δεν χρειάζεται.
Πώς δεν χρειάζεται; Μιλάω σοβαρά. Αγοράσα δαχτυλίδι! Έχω σκεφτεί καλά.
Ξέρω ότι μιλάς σοβαρά. Εκεί είναι το πρόβλημα.
Έκλεισε το τηλέφωνο ήσυχα, χωρίς εκνευρισμό.
Ξανά τηλεφώνησα. Δεν απάντησε. Της έστειλα: «Ειρήνη, ας βρεθούμε μία φορά. Για κουβέντα.» Απάντησε μετά δύο ώρες: «Όχι, Νίκο. Όχι τώρα.» Εκεί που έγραψε „όχι τώρα”, ήλπιζα ότι κάπου ίσως. Έκανα λάθος.
Στο κοσμηματοπωλείο μου είπαν πως αλλάζεις το δαχτυλίδι μέσα σε δεκατέσσερις μέρες. Δεν το άλλαξα. Το κράτησα στο συρτάρι και κάπου κάπου το άνοιγα. Γιατί; Ούτε εγώ ήξερα. Ίσως για να σιγουρεύομαι πως δεν ήταν ψέμα όλο αυτό.
Πέρασε βδομάδα. Έστειλα λουλούδια στη δουλειά της με courier, μεγάλο μπουκέτο, ακριβό, καρτούλα: «Συγγνώμη. Έχουμε κάτι να διαφυλάξουμε». Τα παρέλαβε, αλλά δεν με πήρε. Μέσω μιας κοινής γνωστής έμαθα ότι τα έβαλε στο βάζο, αλλά το πρόσωπό της ήταν ήσυχο.
Ήσυχο. Όχι χαρούμενο, όχι συγκινημένο. Ήσυχο.
Αυτή η ηρεμία με τρέλαινε. Είχα μάθει σε άλλη Ειρήνη την Ειρήνη που κοκκίνιζε όταν ερχόμουν ξαφνικά, που έφτιαχνε γεμιστά για μένα πριν το ζητήσω, που είχε τρέξει τρεις ώρες με μετρό για να μου φέρει χάπια όταν ήμουν άρρωστος και απλώς το είχα αναφέρει στο τηλέφωνο.
Εκείνη η Ειρήνη δεν μπορούσε, σκέφτηκα, έτσι να με διαγράψει. Δεν μπορούσε να μιλήσει ψυχρά, ήρεμα. Κάτι άλλαξε μέσα της. Ή ήταν κάποια άλλη με τη μπλε ρόμπα, και η Ειρήνη που ήξερα περίμενε πιο μέσα, μέχρι να προσπαθήσω πραγματικά.
Άρχισα να προσπαθώ.
Τρεις βδομάδες μετά, την πέτυχα στην είσοδο της πολυκατοικίας. Γύριζε από τη δουλειά, με σακούλες από το σούπερ μάρκετ, βαρειές. Έτρεξα, της τις πήρα.
Δώσ τα, σε παρακαλώ.
Να τα φέρω επάνω, κόπος είναι.
Άστα, Νίκο.
Τα άφησα. Την κοιτούσα να τα κουβαλάει η ίδια ως τον ανελκυστήρα. Της φώναξα πίσω:
Μου λείπεις. Το ακούς; Μου λείπεις στ αλήθεια.
Στάθηκε στην πόρτα του ασανσέρ, πλάτη. Χωρίς να γυρίσει:
Δέκα χρόνια άκουγα πως δεν σου έλειψα. Πήγαινε σπίτι σου.
Άνοιξαν οι πόρτες, μπήκε. Έκλεισαν.
Έμεινα στο ψυχρό κλιμακοστάσιο· σκεφτόμουν πως ήτανε σκληρή, πως μού κρατούσε κακία, πως δεν καταλάβαινε, πως εγώ άλλαξα, ήμουν έτοιμος τώρα. Δεν καταλάβαινα πως τα λόγια της δεν ήταν εκδίκηση. Ήταν λογιστική ένας λογαριασμός που έκανε στο μυαλό της όλα αυτά τα χρόνια, και ήρθε η ώρα της σούμας.
Μεγάλωσα στην Καλαμάτα. Η μητέρα δασκάλα, ο πατέρας στο εργοστάσιο. Σαράντα χρόνια μαζί· το υπόδειγμά μου απλό: η μάνα υπομένει, ο πατέρας κάνει ό,τι θέλει, η οικογένεια μένει ενωμένη. Δεν τον κατηγορούσα· απλώς έμαθα ότι η γυναίκα αντέχει και ο άντρας έρχεται-φεύγει. Έτσι το χε ο πατέρας, έτσι ο γείτονας, έτσι ο θείος.
Με την πρώτη μου γυναίκα, τη Μαριέττα, χωρίσαμε επειδή, σε αντίθεση μ αυτό το σχήμα, η ίδια δεν άντεχε να περιμένει. Ήθελε παρουσία, χρόνο, κουβέντα. Ενοχλούμουν. Τσακωνόμασταν. Στα πέντε χρόνια είπε: «Νίκο, κουράστηκα να ζω μόνη σε γάμο». Έφυγε. Ο γιος, ο Πέτρος, ήταν πέντε χρόνων· ακόμα με πονάει, αν και σπάνια το ομολογώ.
Με την Ειρήνη ήταν γιατί δεν ζητούσε. Ή έτσι το νόμιζα.
Στην αλήθεια, ζητούσε. Όχι με λόγια· με παρουσία, ζεστασιά, πίτες, γεμιστά τρεις ώρες διαδρομής για να μου φέρει φάρμακα. Μου έδινε συνέχεια και κάθε φορά περίμενε να καταλάβω, να πω επιτέλους «Ειρήνη, το κατάλαβα. Μείνε.»
Δεν το είπα ποτέ. Δέκα χρόνια.
Μια φορά μόνο ταξιδέψαμε μαζί στη Νάξο, δέκα μέρες. Μοναδική φορά. Μπροστά όλοι μας περνούσαν για ζευγάρι· πήγαινε να με πιάσει απ το χέρι στο λιμάνι, αβίαστα. Δεν το τράβηξα, αλλά για μια στιγμή σφιγγόμουν. Μου φαινόταν πολύ δημόσιο, πολύ επίσημο.
Γυρνώντας, σταδιακά έπαιρνα αποστάσεις χωρίς να το καταλαβαίνω. Ερχόμουν σπανιότερα. Εκείνη δεν ρωτούσε.
Κι εγώ έλεγα, βλέπετε, έτσι βολεύει. Καλή γυναίκα, χαμηλών τόνων, δεν θα φύγει.
Τον Μάριο τον γνώρισε πριν ενάμιση χρόνο. Όχι στο ίντερνετ, αλλά σε εξοχή, στο χωριό της φίλης της, της Ελένης. Ήρθε για να βοηθήσει στη σκεπή του σπιτιού, φίλος του άντρα της Ελένης, χήρος, εργάτης στο εργοστάσιο μέσα στην πόλη μας. Μικρόσωμος, χοντρούλης, με μεγάλα χέρια, αργή κουβέντα. Όχι όμορφος. Όχι λόγιος. Αλλά ήξερε να ακούει ώστε ο άλλος να νιώθει σημαντικός. Ήξερε να κάθεται ήσυχος δίπλα σου χωρίς πίεση, μόνο ζεστασιά.
Η Ελένη τού είπε μετά ότι ο Μάριος ρώτησε για την Ειρήνη τρεις φορές. Διακριτικά. Απλώς ρωτούσε: «Η φίλη σου ζει μόνη;» Η Ελένη φρόντισε να τους φέρει κοντά, τάχα τυχαία. Φαγητό, τραπέζι, τους κάλεσε και τους δύο.
Μίλησαν τρεις ώρες. Εκείνος την πήγε σπίτι του με το αγροτικό, παλιό αλλά καθαρό.
Είναι εντάξει να σας πάρω τηλέφωνο κάποια φορά;
Ειρήνη σκέφτηκε ένα δευτερόλεπτο. Μέσα σ εκείνο το δευτερόλεπτο, όπως είπε στην Ελένη, πέρασε όλη τη δεκαετία με μένα. Είπε:
Είναι.
Πέρασαν δεκατέσσερις μήνες από τότε.
Για τον Μάριο έμαθα πάλι απ’ την Ελένη, που κάποτε δεν κρατούσε το στόμα της κλειστό. Τη συνάντησα σε φαρμακείο, μού ξέφυγε κάτι, φανερώθηκε. Κράτησα σφιγμένο το πρόσωπο, βγήκα στο δρόμο και έμεινα να στέκομαι χωρίς να ξέρω πού να πάω.
Τότε για πρώτη φορά ένοιωσα κάτι κοφτερό· όχι ακριβώς ζήλεια, κάτι χειρότερο σαν να μπαίνεις σπίτι και να χουν αλλάξει τις κλειδαριές.
Κι ήταν τότε που πήρα το δαχτυλίδι.
Ασυνήθιστο για μένα, που έκανα πάντα τα πάντα οργανωμένα, με σκέψη. Τώρα κάτι άλλαξε μέσα μου. Αντιλήφθηκα ότι χάνω όχι θεωρητικά, αλλά όντως, τώρα. Χάνω τον άνθρωπο που ξέρω τον ήχο της φωνής της, τη μυρωδιά της πίτας της, τη λακωνική έκφραση όταν γελά. Έτρεξα, πήρα δαχτυλίδι. Λες και το δαχτυλίδι διορθώνει τα πάντα.
Πήγα σπίτι της. Μου άνοιξε. Είπε: «Δεν έπρεπε να έρθεις, Νίκο. Πιασμένα είναι τα μέρη.» Η μυρωδιά απ την κουζίνα ήταν για άλλον.
Μετά απ αυτό, για δύο βδομάδες κράτησα αποστάσεις. Μετά έγραψα να βρεθούμε σ ένα καφέ, ουδέτερο έδαφος. Απάντησε: «Σάββατο, τέσσερις. Καφέ «Γλυκό Βλέμμα», Πατησίων».
Πήγα είκοσι λεπτά νωρίτερα. Κάθισα παράθυρο, παρήγγειλα καφέ, μετά τσάι, μετά πάλι καφέ. Αγχωμένος χωρίς να φανώ ή έτσι νόμιζα.
Ήρθε ακριβώς στην ώρα. Κόκκινο παλτό, δεν το είχα ξαναδεί. Μαλλιά κάτω, σκουλαρίκια νέα, με κεχριμπάρι. Φαινόταν καλά. Όχι επίτηδες. Απλώς καλά, όπως φαίνεται όποιος ζει εντάξει τον τελευταίο καιρό.
Παραγγείλαμε καφέ. Σιωπή.
Εσύ ήθελες να πεις, πες, είπε.
Ειρήνη. Θέλω να καταλάβεις· δεν ήρθα με το δαχτυλίδι από φόβο ή από ανάγκη. Ήρθα επειδή θέλω εσένα.
Κρατούσε την κούπα με δυο χέρια, τον κοιτούσε ήσυχα:
Πιστεύω πως το νιώθεις τώρα.
Δεν το νιώθω. Το ξερω πια.
Δέκα χρόνια έλεγες 'είμαι εδώ’, νόμιζες πως θα σε περίμενα αιώνια. Σε περίμενα. Δεν σε πίεσα, γιατί πίστευα πως τον άντρα δεν πρέπει να τον πιέζεις. Κι όμως… άργησες. Περίμενα άλλον.
Μα… ποιος είναι αυτός; Μόλις ενάμιση χρόνο τον ξέρεις.
Δεκατέσσερις μήνες.
Εμένα με ξέρεις δέκα χρόνια.
Έγειρε λίγο το κεφάλι, πάντα το έκανε πριν απαντήσει σοβαρά.
Ξέρεις τι κατάλαβα αυτούς τους δεκατέσσερις μήνες; Ότι άλλο ειναι να ξέρεις τον άνθρωπο κι άλλο να ζεις μαζί του. Εσένα σε ξέρω. Με τον Μάριο ζω. Κάθε μέρα. Είναι άλλο αυτό.
Σιώπησα. Μετά ρώτησα:
Τον αγαπάς;
Παύση.
Είμαι ήρεμη μαζί του. Δεν περιμένω μήνυμα, δεν αγχώνομαι αν θα έρθει Σαββατοκύριακο, δεν μαντεύω διάθεση. Ζω, κι εκείνος ζει κοντά μου. Κάθε μέρα.
Δεν απάντησες.
Αυτό είναι η απάντηση. Όχι αυτή που θέλεις εσύ.
Κοίταζα έξω το δρόμο περαστικοί, ζευγάρια, κάποιοι με σκύλους, άλλοι με καρότσι παιδιού. Κανονικό Σάββατο στην Αθήνα. Η ζωή συνέχιζε.
Τι να κάνω; ψιθύρισα σχεδόν. Πες μου. Θα το κάνω.
Τίποτα, Νίκο.
Γιατί;
Άφησε την κούπα, με κοίταξε καθαρά, ήσυχα, χωρίς θρίαμβο:
Δεν γίνεται ό,τι δεν έγινε σε δέκα χρόνια να γίνει σε λίγες βδομάδες. Κουράστηκα, όχι από εσένα από όλη αυτή την κατάσταση. Δέκα χρόνια ήμουν η δεύτερη επιλογή σου, το ήξερες. Το δεχόμουν, κι εγώ φταίω. Τώρα διαλέγω αλλιώς.
Τα λόγια της ήταν σαν χειρουργείο. Ούτε ανάγκη για τσακωμό, ούτε καν κακία· μόνο η ακρίβεια τους πονούσε. Κι πώς να αντικρούσεις την αλήθεια;
Μείναμε λίγο ακόμα, άσχετη κουβέντα. Μετά φόρεσε το παλτό, της κράτησα το μανίκι από συνήθεια. Δεν έκανε πίσω, αλλά η κίνηση της ήταν οριστική, σαν την τελευταία σελίδα βιβλίου.
Στην έξοδο είπε:
Καλός άνθρωπος είσαι, Νίκο. Απλά δεν είμαστε πια οι ίδιοι.
Βγήκα στην Πατησίων, την είδα να απομακρύνεται χωρίς να κοιτάζει πίσω· κόκκινο παλτό σε γκρίζο αθηναϊκό δρόμο.
Ακολούθησε καιρός που εγώ μέσα μου τον ονόμαζα «σκοτεινός». Στη δουλειά όλα κύλησαν κανονικά, έργα, αναγνώριση· εξωτερικά τίποτα. Μέσα μου ανάμεικτος θόρυβος, παράσιτα απ την παλιά τηλεόραση.
Έπαιρνα συχνά τον Πέτρο, ο οποίος τώρα ζούσε στη Θεσσαλονίκη, προγραμματιστής, δύο παιδιά. Δεν ήμασταν στενοί, αλλά μιλούσαμε τακτικά. Πάντα δυσκολευόμουν να του μιλήσω για την Ειρήνη όχι από μυστικότητα, απλώς δεν ήξερα πώς να του εξηγήσω.
Νοέμβρη με ρώτησε:
Όλα καλά, ρε μπαμπά; Κάτι έχεις.
Όλα εντάξει.
Περίεργος ήχος στη φωνή σου
Καιρός είναι.
Δεν επέμενε.
Κάποιο βράδυ πήγα έξω από το σπίτι της χωρίς λόγο. Πάρκαρα απέναντι, κοιτούσα τα παράθυρα του τρίτου. Τα φώτα αναμμένα, οι κουρτίνες τραβηγμένες· από μέσα έβγαινε ζεστασιά. Κάθισα σαράντα λεπτά καπνίζοντας το τελευταίο τσιγάρο. Σκεφτόμουν. Πιθανόν πίτες. Ή βραδινό. Ο Μάριος στο τραπέζι της, τρώει απ τα πιάτα της, τη βλέπει να γελάει.
Δεν το άντεχα, και έφυγα όταν πάγωσα.
Στη γιορτή της δουλειάς, πήγα περισσότερο από ευγένεια· εκεί βρέθηκα δίπλα στη Σοφία, συνάδελφο, διαζευγμένη, στην ηλικία μου περίπου. Πρώτη φορά μιλήσαμε σοβαρά. Ήταν έξω καρδιά, έκανε πλάκα. Δεν είχα διάθεση, μα χαμογέλασα. Μου έδωσε το τηλέφωνό της, είπε αν βαριέσαι, πάρε. Δεν πήρα. Όχι γιατί δεν ήταν καλή. Δεν ήθελα αρχή.
Λίγο πριν τα Χριστούγεννα, έγραψα στην Ειρήνη μεγάλο μήνυμα. Τρεις σελίδες. Τι ένιωσα, τι κατάλαβα, τι άλλαξα, το ταξίδι στη Νάξο, που τότε τρόμαξα, μα τώρα μετανιώνω, για το δαχτυλίδι που ακόμα είναι στο συρτάρι, ότι τη σκέφτομαι καθημερινά.
Απάντησε την επομένη, λακωνικά:
«Νίκο, διάβασα κάθε λέξη. Όλα αλήθεια, κι έχει αξία ότι το είδες. Αλλά αυτή είναι δουλειά με τον εαυτό σου, όχι μαζί μου. Χαίρομαι που ήρθε η σαφήνεια. Αλλά δεν έχω λόγο να επιστρέψω. Να είσαι καλά.»
Να είσαι καλά. Τρεις λέξεις. Ούτε θυμός, ούτε απόσταση. Ολοκλήρωση.
Γενάρης με βρήκε βαρύ, εργασία, φαγητό, τηλεόραση χωρίς νόημα. Πήρα τον φίλο μου τον Λευτέρη, κολλητό απ το Πολυτεχνείο. Ο Λευτέρης, παντρεμένος δεύτερη φορά, τρία παιδιά, μιλούσε πάντα ρεαλιστικά.
Κάτσαμε σ ένα μπαρ, ήπιαμε τσίπουρα, του τα είπα όλα. Άκουγε.
Μετά είπε:
Ρε Νίκο. Δέκα χρόνια έτρωγες πίτες, ποτέ δεν πλήρωνες το λογαριασμό. Και τώρα απορείς που σε πέταξαν έξω.
Δεν είναι αστείο.
Δεν γελάω. Λέω όπως είναι.
Δηλαδή να μείνω σαν τον τρελό;
Τι άλλο να κάνεις; Τα έκανες όλα. Άργησες. Το πιο σκληρό πράγμα, Νίκο, είναι να καταλάβεις πως το αργά δεν έχει γυρισμό όχι επειδή είναι δράμα, αλλά επειδή είναι γεγονός.
Τον θυμόμουν αρκετές μέρες. «Ανεπίστρεπτο.» Ακριβώς.
Κάποια στιγμή, μέσα Φλεβάρη, περπατούσα κέντρο. Τους είδα έξω απ ένα βιβλιοπωλείο, την Ειρήνη και το Μάριο. Της έδειχνε τη βιτρίνα, εκείνη του μιλούσε, γελούσε ανοιχτά, χωρίς ντροπή, δίχως το χέρι στο στόμα. Πρώτη φορά. Κάτι της είπε και γέλασε ξανά. Μπήκαν μέσα.
Εγώ έμεινα λίγο εκεί ακίνητος. Ύστερα έφυγα.
Τότε, κάτι μετακινήθηκε μέσα μου. Όχι έσπασε· μετακινήθηκε, όπως ένας μεγάλος βράχος που πάντα ήταν στη γωνία, κι όταν φύγει βλέπεις αλλιώς τον τόπο.
Καθώς περπατούσα, σκεφτόμουν το γέλιο της, δίχως το χέρι μπροστά. Σε δέκα χρόνια, μία φορά μόνο της ανέφερα τα δόντια της, μετά το ξέχασα. Ο Μάριος, ίσως, της το είπε συνεχώς· ή ίσως απλά την κοιτούσε με το βλέμμα εκείνο που σε κάνει να πιστεύεις.
Εκεί κατάλαβα πως δεν έχει να κάνει ποιος είναι καλύτερος ή χειρότερος· έχει να κάνει με το ποιος βοηθά τον άλλον να νιώσει περισσότερο ο εαυτός του. Κι οι δύο μπορεί να αγαπούν· έχει σημασία μόνο τι ενεργοποιεί ο ένας στον άλλο.
Πάντα πίστευα πως η Ειρήνη με περίμενε. Αλλά εκείνη περίμενε την Ειρήνη. Περίμενε να βρει τη δύναμη να διαλέξει διαφορετικά. Και τα κατάφερε.
Οι ιστορίες αυτές μοιάζουν κοινότοπες όταν τις λες: άντρας δεν εκτίμησε γυναίκα έφυγε αυτός μετάνιωσε. Όμως μέσα σε κάθε τέτοια ιστορία είναι δέκα χρόνια ζωής, μυρωδιές, Κυριακές, λέξεις…
Οι σχέσεις κουράζουν όχι απ τον άνθρωπο, αλλά από την αναμονή. Κουράστηκε να περιμένει να πω «θέλω να μείνεις». Δεν κατάλαβα ότι κουράστηκε. Δεν ήταν κακία· απλή αφηρημάδα που μπορεί να πληγώσει όσο κι η προδοσία, απλώς πιο αργά.
Ποιος ψυχολόγος να το εξηγήσει, έτσι θα το θελε: «Φοβάστε τη δέσμευση. Γιατί αν δεσμευτείτε και δεν πετύχει, θα φταίτε σίγουρα εσείς. Όσο πλανάται η κατάσταση, αθωώνεστε». Ποτέ δεν πήγα σε ψυχολόγο· τα θεωρούσα περιττά.
Μάρτιος ήρθε βροχερός, θυμωμένος. Ετοιμαζόμουν να πάρω μάστορα για ανακαίνιση κουζίνας χρόνια το έλεγα. Την ανέβαλα πάντα ποιος ο λόγος για έναν μόνος; Τώρα, σκέφτηκα, γιατί όχι; Ζω μόνος άρα για μένα.
Μια μικρή σκέψη. Διαφορετική απ όλες τις προηγούμενες. Όχι πια για την Ειρήνη, όχι για τον Μάριο. Για μένα.
Κάλεσα το συνεργείο.
Στην ουσία, αγάπη και χρόνος πάνε μαζί πολύ περισσότερο απ όσο νομίζουμε. Ο χρόνος που δίνεις σε έναν άνθρωπο είναι η αγάπη, γυμνή. Ούτε λόγια ούτε δώρα ούτε δαχτυλίδια. Χρόνος. Δεν επιστρέφει. Δέκα χρόνια από τη ζωή της τα έδωσε σε εμένα. Νόμιζα πως δεν είχε χάσει τίποτα μα δεν ήταν έτσι. Θα μπορούσε να τα είχε δώσει αλλού: στον Μάριο, αν γνωρίζονταν πιο νωρίς· ή στον εαυτό της.
Η ευτυχία μετά τα πενήντα, που βρίσκει η Ειρήνη, δεν έρχεται τυχαία. Είναι επιλογή. Άφησε πίσω το παλιό χωρίς φασαρία, βάσει σεβασμού προς το χρόνο της. Η αληθινή γυναικεία σοφία όχι υπομονή, αλλά όριο.
Σχέσεις, συχνά, δεν τελειώνουν γιατί κάποιος φταίει, αλλά γιατί δεν είναι την ίδια στιγμή στον ίδιο τόπο εγώ πίστευα ότι είμαστε μαζί, εκείνη ήξερε πως ήταν μόνη. Αυτή η διαφορά είναι το κενό.
Η ανακαίνιση τελείωσε Απρίλη νέα ντουλάπια, καινούργιος φωτισμός, φρέσκος πάγκος. Το σπίτι έγινε πιο φωτεινό. Αγόρασα και μια γλάστρα, έτσι, απλά γιατί μου άρεσε. Τη φρόντιζα κάθε δύο μέρες. Δεν μου ξεράθηκε.
Μια μέρα πήρε ο Πέτρος. Ανοικτός, χωρίς λόγο.
Πατέρα, τι κάνεις;
Καλά, έκανα επιτέλους ανακαίνιση.
Σοβαρά μιλάς; Πόσα χρόνια το έλεγες!
Τελικά το πήρα απόφαση.
Λέμε με τη Μάγδα να έρθουμε για το Πάσχα, με τα παιδιά. Έχεις πρόβλημα;
Όχι, Πέτρο. Ελάτε. Θα χαρώ.
Σίγουρα;
Έλα, μην το κουράζεις.
Μετά είπαν για τα εισιτήρια και τα τρένα. Πριν κλείσει μου είπε:
Πατέρα, να σου πω Τελευταία είσαι διαφορετικός. Με την καλή έννοια.
Πώς διαφορετικός;
Δεν ξέρω Πιο ήρεμος. Παλιά βιαζόσουν, τώρα μιλάς κανονικά.
Δεν απάντησα. Σκεφτόμουν ώρα τα λόγια του. Ήρεμος· ίσως εκεί ξεκινάει κάτι. Όχι ευτυχία μεγάλο το λέξη. Αλλά μια άλλη εκδοχή του εαυτού σου.
Η Ειρήνη δεν ήξερε τίποτα απ όλα αυτά. Ούτε ο Μάριος. Ζούσαν αλλού.
Εκείνη το Μάη πήγε μαζί του στο εξοχικό του αδερφού του Μάριου, δυο εβδομάδες στην Αρκαδία, μεσ τα χωράφια και την ηρεμία. Πρώτη φορά στη ζωή της έσπειρε αγγουράκια με τα χέρια της. Εκείνος τη θαύμαζε όπως έσκυβε στη γη.
Το βράδυ στο ξύλινο μπαλκόνι μύριζε χώμα κι ανατολή. Εκείνη έπινε τσάι απ τη μεγάλη κούπα, ανάμεσα στις δυο της παλάμες, σιωπηλά.
Μάριε
Ναι;
Είμαι καλά.
Την κοίταξε.
Κι εγώ.
Τίποτε άλλο. Δεν χρειάστηκε.
Το να αφήσεις πίσω το παρελθόν δεν μαθαίνεται με τεχνική. Έρχεται κάποια στιγμή από μόνο του, όταν γεμίζει η θέση τού σήμερα. Άλλο πια είναι το χτες όχι πληγή, ούτε χρέος, ούτε βάρος. Ιστορία, που σε έφερε εδώ.
Δεν ήξερα τίποτα για γήινες σπανακόπιτες ούτε για βεράντες στην Αρκαδία. Εκείνο τον Μάη εγώ υποδεχόμουν τον Πέτρο και τη Μάγδα, πήγα τα εγγονάκια στο Αττικό πάρκο, τους κέρναγα παγωτό κόντρα στις φωνές της νύφης μου.
Μια τελευταία μέρα, καθίσαμε τρεις στην καινούρια κουζίνα. Τα μικρά κοιμόντουσαν.
Πατέρα, δε σου λείπει κάποιος; Μόνος είσαι
Δεν είμαι μόνος. Είμαι με μένα.
Το ίδιο είναι.
Όχι, Πέτρο. Είναι αλλιώς.
Ο γιος έγνεψε.
Όπως πεις.
Κοιτούσα την κουζίνα, φρέσκια, το φυτό στο παράθυρο. Η Ειρήνη δεν την είδε ποτέ αυτήν την κουζίνα εκείνη ήξερε μόνο την παλιά. Αυτό κάτι σήμαινε, λίγο θλιβερό, λίγο περίεργο.
Ήταν μια γυναίκα, Ειρήνη. Ήμασταν μαζί και δεν στάθηκα όπως έπρεπε.
Ο Πέτρος δεν ξαφνιάστηκε.
Συμβαίνουν αυτά.
Συμβαίνουν, ναι. Τώρα έχει άλλον, καλό άνθρωπο λένε.
Το μετανιώνεις;
Σκέφτηκα λίγο.
Το μετανιώνω. Αλλά αυτό δεν σημαίνει πως θέλω να επιστρέψει. Απλώς καταλαβαίνω τι έχασα. Είναι άλλο αυτό.
Είπε μόνο „μμ”, πλύνουμε τις κούπες, κλείσαμε το φως.
Εκείνη την ώρα η Ειρήνη κοιμόταν στο χωριό της Αρκαδίας, δίπλα στον Μάριο, ανοιχτό παράθυρο, αέρας γλυκός από άνοιξη. Είδε ένα όνειρο φωτεινό, το ξέχασε μόλις ξύπνησε μόνο που βγήκε έξω, τσάι στις παλάμες, αισθάνθηκε: αυτό είναι. Αυτό περίμενα. Όχι κάποιο πρόσωπο, ούτε εκείνον ούτε άλλον. Αυτό το αίσθημα. Εδώ, στο μέρος μου. Πια, είμαι σπίτι.
Ούτε σκέφτηκε τον Νίκο εκείνο το πρωί. Ίσως πρώτη φορά ούτε εκείνος τρύπωσε στη σκέψη της. Όχι επειδή τον ξέχασε. Απλώς, δεν χρειαζόταν.
Κι εγώ, εκείνο το πρωί, ξύπνησα νωρίς. Έφτιαξα καφέ, κάθισα στο παράθυρο. Τ εγγόνια κοιμόντουσαν. Έξω έλαμπε ο Μάης, ορμητικός και φρέσκος. Έβγαλα το κουτάκι απ το παλιό ρόμπα. Μικρό, βελούδινο, μπλε σκούρο. Το άνοιξα, κοίταξα το δαχτυλίδι.
Μετά το έκλεισα. Το έβαλα πίσω στο συρτάρι. Πήγα προς το παράθυρο.
Στο περβάζι πρασίνιζε το φυτό όνομα δεν του δωσα.
Στεκόμουν και κοιτούσα το δρόμο, έπινα καφέ χωρίς σκέψη συγκεκριμένη. Ή και ταυτόχρονα όλες. Όπως συμβαίνει πρωί-πρωί το Μάη στην Αθήνα, που είσαι μόνος, αλλά όχι μοναχικός. Ή μοναχικός, ίσως, αλλά όχι εντελώς και κάπου παρακάτω έχει συνέχεια.
Ακούστηκαν φωνές από το παιδικό δωμάτιο.
Παππού, πού είσαι;
Εδώ, απάντησα. Έρχομαι.
Και σηκώθηκα.
Όσα πέρασα, μου άφησαν κάτι τελικά: αξίζει να νοιάζεσαι έγκαιρα, να τα λες έγκαιρα, να ζεις το τώρα. Να μη ζεις με το «άργησα». Και να φροντίζεις τον δικό σου εαυτό, όσο κι εκείνους που αγαπάς.
