Γιάννα Παναγιώτου, 68 ετών, στεκόταν στην είσοδο της κρεβατοκάμαράς της κρατώντας δύο φλιτζάνια τσάι που είχαν πια κρυώσει.
Από την άλλη πλευρά της πόρτας, μιλούσε ο γιος της, ο Μανώλης, 42 ετών. Μιλούσε σιγανά, σχεδόν ψιθυριστά, όπως μιλούν όταν δεν θέλουν να ακουστούν.
Μαμά, προσπάθησε να με καταλάβεις. Δεν είναι για πάντα. Οι συνθήκες είναι καλές, το έψαξα. Θα έχεις δικό σου δωμάτιο, φαγητό τρεις φορές τη μέρα, νοσηλεύτρια όλο το εικοσιτετράωρο.
Η Γιάννα δεν κατάλαβε αμέσως τι εννοούσε. Περίμενε με μια παύση και μετά άφησε τα φλιτζάνια στο χαμηλό τραπεζάκι. Ο Μανώλης καθόταν στον καναπέ, αλλά δεν την κοίταζε στα μάτια.
Τι εννοείς;
Για τον οίκο ευγηρίας, μαμά. Στο έχω αναφέρει, απλώς ίσως δεν με άκουσες.
Δεν μου μίλησες ποτέ για οίκο ευγηρίας.
Εκείνος σήκωσε τελικά το βλέμμα του. Υπήρχε μια γνώριμη ενοχή, όπως τότε που μικρός έσπαγε το τζάμι της γειτόνισσας παίζοντας μπάλα και μετά προσπαθούσε να βρει δικαιολογίες.
Σου μίλησα την τελευταία φορά, όταν ήρθα.
Μανώλη, την τελευταία φορά ήρθες για είκοσι λεπτά, έφερες ένα σακουλάκι πορτοκάλια και μετά είπες πως βιαζόσουν. Πότε πρόλαβες να μου το πεις;
Σηκώθηκε και πλησίασε το παράθυρο. Η αυλή ήταν γνώριμη ύστερα από τόσα χρόνια: τρεις λεύκες δίπλα στην παιδική χαρά, παγκάκι με ξεφτισμένο χρώμα, κι η Ειρήνη, η γάτα της γειτονιάς που συνήθιζε να λιάζεται μπροστά στην είσοδο. Για κάποιο λόγο, της ήρθε η ανάγκη να δει αν η γάτα καθόταν στη θέση της. Δεν ήταν εκεί.
Μαμά, σε παρακαλώ. Μην το βλέπεις έτσι τραγικά. Η «Πεύκη» δεν είναι όπως φαντάζεσαι έναν οίκο ευγηρίας. Οι άνθρωποι ζουν εκεί καλά, ενεργά. Η Ελένη πήγε επίσκεψη και μου είπε.
Η Ελένη, λοιπόν το είχαν ήδη συζητήσει με την Ελένη…
Εντάξει, είπε ήρεμα η Γιάννα.
Τι εννοείς εντάξει;
Εννοώ πως καταλαβαίνω ότι δεν ήταν δική σου ιδέα.
Ο Μανώλης γύρισε απότομα.
Μαμά, δεν είναι δίκαιο αυτό. Ήταν κοινή μας απόφαση. Και οι δύο πιστεύουμε ότι θα είναι καλύτερα για σένα. Είσαι μόνη εδώ, δυσκολεύεσαι. Οι γείτονες λένε πως πάλι ανέβηκε η πίεσή σου. Εκεί θα έχεις γιατρούς, παρέα, βόλτες.
Μανώλη, είπε με σταθερή φωνή , είναι το σπίτι μου.
Η σιωπή κράτησε μερικά δευτερόλεπτα.
Μαμά…
Ή μάλλον, ήταν το σπίτι μου, διόρθωσε τον εαυτό της. Γιατί ξαφνικά θυμήθηκε εκείνη τη μεταβιβαστική δήλωση που είχε υπογράψει πριν δύο χρόνια, όταν της είπε για φόρους και ευκολίες, ότι δεν θα αλλάξει τίποτα, ότι ήταν απλώς τυπικό. Και υπέγραψε. Γιατί τον εμπιστευόταν. Γιατί ήταν ο γιος της.
Μαμά, μην το παίρνεις έτσι.
Πώς έτσι;
Έτσι… με αυτό το ύφος.
Η Γιάννα κοίταξε τα φλιτζάνια με το κρύο τσάι. Είχε φτιάξει μέντα, το αγαπημένο του. Το ήξερε.
Πότε θέλετε να φύγω;
Μαμά, γι αυτό το λες;
Μανώλη, ρώτησα.
Γύρισε πάλι προς το παράθυρο.
Η Ελένη είπε πως μέχρι την πρώτη Σεπτεμβρίου θα ήταν καλό. Θέλουμε χώρο. Θέλει το γραφείο της για να δουλεύει από το σπίτι. Και θέλουμε να κάνουμε ανακαίνιση.
Η Γιάννα πήρε το φλιτζάνι της, βγήκε στην κουζίνα, άφησε το φλιτζάνι στον νεροχύτη κι έμεινε να χαζεύει τη διπλανή πολυκατοικία. Αυτό το τοπίο της ήταν οικείο για τριάντα οκτώ χρόνια· στην αρχή με τον άντρα της τον Χρήστο, που πέθανε πριν επτά χρόνια. Μετά μόνη. Εκεί μαγείρευε, τάιζε τον μικρό Μανωλάκη, έκλαιγε σιγά τα βράδια, όταν δεν την έβλεπε κανείς.
Ο γιος της πέρασε στην κουζίνα.
Μαμά, πες κάτι…
Τι θέλεις να πω;
Ότι με καταλαβαίνεις. Ότι δεν θυμώνεις.
Τον κοίταξε. Ήταν ψηλός, ωραίος, ίδιος με τον πατέρα του. Πάντα αυτό της άρεσε, τώρα όμως δεν ήταν σίγουρη.
Σε αγαπώ, Μανωλάκη, είπε. Αυτό δεν αλλάζει.
Εκείνος το πήρε σαν αποδοχή. Είδε ανακούφιση να μαλακώνει το πρόσωπό του, την πλάτη του να ισιώνει ελαφρώς. Την αγκάλιασε, ψιθύρισε πως θα είναι συχνά κοντά της, ότι θα τα καταφέρει. Δεν άκουγε τα λόγια του. Αναλογιζόταν πως τρεις μήνες είναι αρκετό διάστημα. Προλαβαίνεις πολλά.
***
Την αλήθεια την έμαθε από τη Μαρίνα.
Η Μαρίνα ήταν δεκατριών, κόρη του Μανώλη από τον πρώτο γάμο, και αυτή κάλεσε τη γιαγιά της μια εβδομάδα μετά το περιστατικό. Αργά το βράδυ, με φωνή σπασμένη από το κλάμα.
Γιαγιά, άκουσα τον μπαμπά να μιλά με την Ελένη. Είπε ότι δεν θα πας εκεί με τη θέλησή σου. Ότι θα αναγκαστείς.
Μαρίνα, που είσαι;
Στο σπίτι της μαμάς. Ήμουν του μπαμπά το σαββατοκύριακο. Γιαγιά, η Ελένη είπε ότι αν επιμένεις, υπάρχουν τρόποι. Ότι το σπίτι είναι ήδη στο όνομά του, δεν μπορείς νομικά να κάνεις κάτι. Ο μπαμπάς δεν είπε τίποτα. Απλώς έμεινε σιωπηλός.
Μαρίνιτσα…
Δεν θέλω να σε στείλουν εκεί. Θέλεις να πας;
Όχι, δεν θέλω.
Τότε τι θα κάνεις;
Η Γιάννα έριξε το βλέμμα στις φωτογραφίες στη βιτρίνα. Ο Χρήστος στα νιάτα του. Ο Μανώλης στην πρώτη δημοτικού. Η Μαρίνα τριών με κουβαδάκι σ ένα εξοχικό.
Θα δω, Μαρίνα. Μην ανησυχείς.
Γιαγιά, μπορώ να έρχομαι όπου κι αν πας;
Πάντα. Μπορείς.
Έκλεισαν. Έμεινε στη σιωπή. Μετά περπάτησε το σπίτι, όπως περπατάει κανείς πριν από ένα μεγάλο ταξίδι. Άγγιξε με το χέρι το πλαίσιο της πόρτας με τα χαραγμένα ύψη του Μανωλάκη, χάιδεψε το περβάζι που είχε βάψει μόνος του ο Χρήστος. Άνοιξε τη ντουλάπα και έμεινε να χαζεύει τα ρούχα της.
Το πρωί κάλεσε το ΚΕΠ, ζήτησε πληροφορίες για τη μεταβίβαση. Η απάντηση ήταν ψυχρή: δωρεά αμετάκλητη, ανακλητή μόνο με δικαστική διαμάχη και απόδειξη εξαπάτησης ή πίεσης. Αδύνατο σχεδόν. Η Γιάννα ευχαρίστησε και έφτιαξε σούπα.
***
Το εξοχικό ήταν σαράντα τρία χιλιόμετρα έξω από την Αθήνα. Έξι στρέμματα, ένα μικρό σπιτάκι που ο Χρήστος είχε φτιάξει. Η σκεπή έσταζε, η ξυλόσομπα κάπνιζε αν είχε υγρασία, το φράχτη τον είχε τσακίσει ο καιρός. Τα τελευταία χρόνια πήγαινε μόνο η Γιάννα, καλοκαίρι για τα λαχανικά.
Έφυγε τέλη Αυγούστου με τρεις μεγάλες τσάντες και δύο κούτες: ρούχα, φωτογραφίες, βιβλία, κουβέρτες, τα απολύτως απαραίτητα. Τη μικρή τηλεόραση του Χρήστου, τη ραπτομηχανή.
Ο Μανώλης κάλεσε την επόμενη μέρα.
Τι έγινε, μαμά; Πού πήγες; Γιατί δεν μας είπες;
Γιατί να σας πω; Δεν ήρθε ακόμη η πρώτη Σεπτεμβρίου.
Μαμά, γιατί το κάνεις αυτό; Είχαμε συμφωνήσει ανθρώπινα.
Δεν συμφωνήσαμε τίποτα. Μου ανακοίνωσες την απόφασή σου. Πήρα κι εγώ τη δική μου.
Εκεί δεν θα αντέξεις. Δεν έχει θέρμανση, το νερό είναι από το πηγάδι.
Έχει σόμπα. Και μπορώ να ανάβω φωτιά.
Δεν είναι σοβαρό.
Ίσα ίσα που είναι πολύ σοβαρό, είπε με σταθερά. Μανώλη, είσαι καλά;
Εγώ; Εγώ ανησυχώ για σένα.
Άρα όλα καλά. Να προσέχεις, αν έχεις ανάγκη να με πάρεις.
Έκλεισε το τηλέφωνο και πήγε να δει τη σκεπή.
Δεν ήταν καλά. Στο βάθος της βεράντας είχαν σαπίσει οι σανίδες και φυσούσε. Μεμονωμένα με κομμάτια ασφαλτόπανο και πρόχειρα, έκλεισε το άνοιγμα. Έπειτα περιηγήθηκε τον κήπο, έλεγξε το πηγάδι, ήπιε το νερό. Ανάλαφρο, καθαρό, λίγο μεταλλικό.
Δίπλα, στο διπλανό αγροτεμάχιο, έμενε μόνιμα ο Νίκος Αργυρός, γύρω στα εβδομήντα. Ήξερε τον Νίκο τυπικά, είπαν καλημέρα, αντάλλασσαν κάνα φυτό την άνοιξη.
Περνώντας απ τον φράχτη, της έκανε νόημα.
Καλησπέρα, γειτόνισσα. Μετακομίζετε;
Θα μείνω το χειμώνα.
Στάθηκε, κοίταξε το ανέβασμα στην οροφή.
Τότε, πρέπει να δούμε τη σόμπα. Η καμινάδα, λογικά, θα χει μπουκώσει. Είναι επικίνδυνο.
Γνωρίζετε από σόμπες;
Σας άκουσα να κάνετε φασαρία στη σκεπή. Εξάλλου, πρόσεχα το σπίτι όσο λείπατε.
Η Γιάννα τον κοίταξε με περισσότερη προσοχή.
Ευχαριστώ. Δεν ήξερα.
Τίποτα. Θέλετε να την ελέγξω; Δεν είναι δύσκολο.
Σε μία ώρα, η φωτιά έκαιγε καθαρά. Ο Νίκος έπινε τσάι στη βεράντα και η σιωπή ανάμεσά τους ήταν απλή, ανθρώπινη.
Εσείς μένετε πάντα εδώ;
Πέντε χρόνια. Μετά το θάνατο της γυναίκας μου. Νοίκιασα το σπίτι στα παιδιά, έμεινα εδώ. Η Αθήνα δεν με τραβούσε πια.
Δεν σας βαραίνει η μοναξιά;
Συνήθισα. Εσείς;
Του αφηγήθηκε συνοπτικά τι συνέβαινε. Εκείνος δεν σχολίασε υπερβολικά, δεν λυπήθηκε μελοδραματικά, μόνο συμφώνησε γνήσια.
Έτσι είναι… Τα παιδιά δεν καταλαβαίνουν πάντα τι κάνουν. Πιστεύουν ότι ξέρουν. Και μετά απορούν.
Ο γιος μου είναι καλό παιδί.
Το ξέρω.
Δεν είναι αρκετά δυνατός, είπε ήσυχα, σχεδόν στον εαυτό της.
Τότε θα γίνετε εσείς.
Χαμογέλασε.
Εγώ, στα εξήντα οκτώ, θα χειμωνιάσω σ ένα σπιτάκι με σαπισμένη στέγη και θα γίνω δυνατή;
Γιατί όχι; Θα βοηθήσω κι εγώ.
Την επόμενη μέρα βελτίωσαν την καμινάδα, άλλαξαν σανίδες. Ο Νίκος πρόσφερε ξύλα.
Ο Σεπτέμβρης πέρασε με δουλειά. Η Γιάννα ξυπνούσε χαράματα, άναβε τη σόμπα, μαγείρευε ρύζι ή τραχανά, έβγαινε στον κήπο μάζευε, ξεβοτάνιζε, ετοίμαζε τα ξύλα για το χειμώνα. Με τα ξύλα τη βοήθησε ο Νίκος, έφεραν όσα χρειάζονταν και τα στοίβαξαν μαζί. Δούλευαν κυρίως σιωπηρά, αρμονικά, κι έτσι είχαν βρει ρυθμό.
Ο Μανώλης κάλεσε στα μέσα Σεπτέμβρη.
Μαμά, πώς αντέχεις;
Καλά.
Κάνει κρύο.
Ζέστη εδώ μέσα, αναμμένη σόμπα.
Μαμά, θέλεις να βρω κάτι πιο κοντά στην πόλη; Υπάρχουν καλά μέρη…
Εδώ θα μείνω.
Και η Μαρίνα;
Καλά είναι; Βρίσκεται με την Ελένη;
Κυρίως με τη Στέλλα είναι.
Η Στέλλα ήταν η πρώτη του γυναίκα, καλή γυναίκα, που πάντοτε της φερόταν καλά.
Βλέπεις τη Μαρίνα;
Προσπαθώ, αλλά η Ελένη δεν το θέλει.
Η Γιάννα σώπασε κι άκουγε το φύλλωμα έξω να σκορπά απ τον αέρα.
Να προσέχεις, του είπε μόνο.
Ούτε εκείνος περίμενε να ζητήσει βοήθεια.
Οκτώβριος, βροχές, και η διαδρομή γινόταν δύσκολη. Έμειναν λίγοι γείτονες, κι η ησυχία της εξοχής γινόταν όχι τρομακτική, αλλά αποκαλυπτική. Μερικά βράδια έκλαιγε ήρεμα όχι με παράπονο, μα από αναπόφευκτη λύπη για όσα χάθηκαν κι όσα στριμώχτηκαν σε μερικές κούτες.
Το πρωί, απλώς συνέχιζε. Αυτό είχε μάθει. Ο Νίκος περνούσε τακτικά καμιά πίτα, κανένα γλυκό του κουταλιού. Μιλούσαν ή καθόλου, με μια οικειότητα αληθινή. Ο Νίκος της έλεγε για τα παιδιά του, για τη Ζωή, τη γυναίκα του, για το μποστάνι. „Δεν φοβάστε τον χειμώνα;” τον ρώτησε μια μέρα.
Συνήθισα στη μοναξιά. Κι εσείς, θα τα καταφέρετε.
Δεν είμαι σίγουρη.
Δοκιμάστε πρώτα.
***
Ο χειμώνας ήρθε απότομα. Το χιόνι έκλεισε το δρόμο, το λεωφορείο αραίωσε δρομολόγια, η Γιάννα σχεδόν απομονώθηκε. Αυτό, ναι, την φόβισε.
Την πρώτη εβδομάδα μιλούσε με τη Μαρίνα κάθε βράδυ.
Γιαγιά, έχεις ζέστη; Τρως καλά;
Όλα όσα πρέπει. Τα χω.
Ο μπαμπάς ήρθε την Κυριακή. Ρώτησε για εσένα. Η Ελένη έμεινε στο αμάξι.
Καλά έκανε.
Φαινόταν στεναχωρημένος.
Αυτά είναι δικά του, κορίτσι μου.
Θυμώνεις μαζί του;
Η Γιάννα σκέφτηκε.
Όχι. Εγώ λυπάμαι. Είναι διαφορετικό.
Πώς;
Όταν θυμώνεις, θες να πληγώσεις ή να καταλάβει κάποιος. Όταν λυπάσαι, αποδέχεσαι πως έτσι έγιναν τα πράγματα.
Γιαγιά, είσαι σοφή.
Απλώς γέρασα.
Δεν είναι το ίδιο.
Έβαλε τα γέλια και ξαφνιάστηκε από τη θέρμη του.
Ο Ιανουάριος ήταν ο δυσκολότερος. Η παγωνιά, τα ξύλα, η καμινάδα που σκίστηκε και χρειάστηκε τρεις μέρες με νερό από το χιόνι. Ήρθε ο Νίκος, έφερε εργαλεία, μαστορέψανε. Μια μικρή γιορτή.
Σας ευχαριστώ. Δεν θα τα κατάφερνα μόνη.
Θα το προσπαθούσατε πάντως. Αυτό μετράει.
Δεν σας βαραίνω με τις ανάγκες μου;
Όχι ντε! Είμαστε γείτονες.
Οι γείτονες διαφέρουν.
Αλλά όχι όλοι.
Το Φλεβάρη ήρθε η Μαρίνα χωρίς προειδοποίηση, με τη μαμά της να τη φέρνει ως το λεωφορείο.
Η μαμά σ αγαπάει, γιαγιά, είπε να προσέχεις.
Να προσέχει τη μαμά σου κι αυτή.
Βολικά εδώ, γιαγιά. Μου άρεσε.
Στο κανονικό σπίτι.
Ακριβώς. Είναι σπίτι.
Η Γιάννα την κοίταξε κι ένιωσε πως η εγγονή μεγάλωσε τον τελευταίο χρόνο. Όχι πια παιδί.
Πες μου για τον παππού…
Καθόντουσαν στο τραπέζι με τσάι και μιλούσαν για εκείνα τα πρώτα καλοκαίρια, για τη δύσκολη φτώχεια, αλλά και για τις μικρές χαρές. Πώς ο μικρός Μανώλης φοβόταν το σκοτάδι στον κήπο, πώς του έπλαθε γίγαντες για να γελάσει.
Ήταν δειλός;
Όχι, είχε φαντασία. Αλλάζαν τα τέρατα με τον καιρό.
Τώρα τι φοβάται;
Δεν ξέρω πια. Αυτοί είναι οι φόβοι των μεγάλων.
Γιαγιά, καταλαβαίνει τι έκανε;
Δεν ξέρω, Μαρίνα μου. Αυτή είναι δική του απάντηση.
Είναι άδικο.
Η δικαιοσύνη δεν έρχεται πάντα όταν τη θέλεις.
Έρχεται καμιά φορά;
Μερικές φορές έρχεται κάτι άλλο, σημαντικότερο.
Όπως;
Κοίταξε το τοπίο χιόνι, ησυχία, πεύκα στον ορίζοντα.
Η γαλήνη, είπε. Αυτό το τσάι, εσύ εδώ. Αυτό είναι το βασικό.
Άνοιξη ήρθε κι έφερε μυρωδιά φρέσκου χώματος. Ένα πρωί βγήκε στο πατάρι και ένιωσε κάτι ανείπωτα καλό. Όχι παρά την απώλεια, αλλά εξαιτίας της αντοχής. Να μην νικάς, αλλά να αντέχεις.
Ο Νίκος φώναξε από τον φράχτη.
Γιάννα, έχω φύτρα απ τον κήπο: ντομάτες, αγγούρια. Θα φέρω.
Να τα φέρεις, ευχαριστώ.
Έχω και σανίδες, αν θέλεις να ενισχύσουμε το φράχτη.
Μπορώ και μόνη μου, τώρα πια.
Το ξέρω, απλώς προτείνω, χαμογέλασε.
Άνοιξη κι εργασία. Ο κήπος, το πηγάδι, η συντήρηση της σκεπής. Η σκέψη του σπιτιού στην Αθήνα λιγόστευε, έγινε μια πληγή που έδεσε.
Ο Μανώλης κάλεσε πάλι.
Μαμά, είσαι καλά;
Εδώ είναι η άνοιξη. Πολλή δουλειά.
Μάνα, θέλω να ξέρεις, σκέφτομαι για σένα.
Το ξέρω.
Θα έρθεις έστω για λίγο;
Όχι.
Γιατί;
Εδώ είναι το σπίτι μου τώρα.
Η Μαρίνα;
Ήρθε τον Φλεβάρη και θέλει να ξανάρθει.
Είναι καλό.
***
Το καλοκαίρι ήταν αλλιώτικο από ό,τι θυμόταν. Παλιότερα, ήταν φιλοξενούμενη, τώρα δουλειά της, γη της, ευτυχία της. Κάθε λαχανικό, κάθε βάζο μαρμελάδα απ τα χέρια της.
Η Μαρίνα έμεινε όλο το καλοκαίρι. Η Στέλλα ρώτησε αν τη θέλει, κι η Γιάννα δέχτηκε με χαρά: βοήθεια και συντροφιά.
Η Μαρίνα δούλευε χωρίς γκρίνια, μάθαινε, βοηθούσε, το βράδυ συζητούσαν ή έμεναν σιωπηλές. Ο Νίκος τη λάτρεψε, της εξηγούσε τα πουλιά και τα σύννεφα.
Καλός είναι ο παππούς Νίκος.
Είναι γείτονας και φίλος.
Σαν να 'ναι ο παππούς μου.
Μ έναν τρόπο, ναι.
Γιαγιά, είσαι καλά με εκείνον;
Ναι, φίλοι είμαστε.
Μόνο φίλοι;
Όπως μόνο φίλοι, σήκωσε τους ώμους και χαμογέλασε.
Αυτό αξίζει.
Ιούλιο, ο Μανώλης ζήτησε να έρθει. Είχε αλλάξει ο ήχος της φωνής του.
Έλα αν θέλεις.
Ήρθε Σάββατο, χωρίς την Ελένη. Είδε τον χώρο, τον κήπο, τα καινούρια πάνελ της βεράντας, τις κουρτίνες. Η Μαρίνα έτρεξε κι άρχισε να μιλά για το καλοκαίρι. Μίλησαν για αδιάφορα, έφαγαν μαζί. Η Γιάννα κατάλαβε από τις κινήσεις ότι κάτι ήθελε να πει.
Μαμά, πρέπει να σου αποκαλύψω κάτι. Η Ελένη θέλει να στείλει τη Μαρίνα εσωτερική. Λέει ότι της δημιουργεί πρόβλημα. Εγώ προσπάθησα, αλλά
Το ξέρω, μου το είπε η Μαρίνα.
Σου ζήτησα συγγνώμη;
Για ποιο πράγμα θέλεις συγγνώμη;
Για όλα. Για το σπίτι. Γιατί δεν αντιστάθηκα. Την πίστεψα. Ήθελα να βγάλω την ευθύνη από πάνω μου.
Και τώρα;
Τώρα φεύγω από την Ελένη. Νοίκιασα μικρό σπίτι. Μαμά, δεν ήρθα να ζητήσω να γυρίσεις πίσω. Ήρθα για να…
Να το πεις.
Ναι. Και να ρωτήσω αν με συγχωρείς.
Η Γιάννα πλησίασε στο παράθυρο. Είδε τη Μαρίνα να κάθεται στον ήλιο. Ήταν καλοκαίρι, το φως ζεστό και βαθύ, ήρεμο.
Σε έχω συγχωρέσει. Από καιρό. Δεν σημαίνει ότι επιστρέφω. Αλλά είσαι ο γιος μου.
Μπορώ να έρχομαι;
Και βέβαια. Το εξοχικό το έφτιαξε ο πατέρας σου και για σένα.
Τον είδε να κάθεται με ένα παλιό γνώριμο βλέμμα ευάλωτος, όπως μικρός.
***
Η Μαρίνα έμεινε μαζί τους. Έγινε ακόμη και μαθήτρια στο τοπικό σχολείο του χωριού. Η Γιάννα την καμάρωνε κάθε Σεπτέμβρη σε έναν νέον δρόμο ζωής.
Με τον Μανώλη μιλούσαν συχνά πια, με ησυχία και ειλικρίνεια. Συζητούσαν καθημερινές χαρές, ο Μανώλης προσπαθούσε να βρει πάλι τον εαυτό του μόνος του. Έπαιρνε συμβουλές για σούπες, ζητούσε γνώμη χωρίς αμηχανία.
Ο Νίκος μια μέρα τη ρώτησε αν θα κάνει επίσημη επιμέλεια της Μαρίνας.
Θα μιλήσω με τα παιδιά. Το θέλει κι η Μαρίνα.
Σωστό είναι.
Σας αρέσει η εγγονή μου;
Εξαιρετικό κορίτσι. Ανήσυχο πνεύμα. Σε τέτοιους ανθρώπους ταιριάζει ήσυχο περιβάλλον, αλλιώς πνίγονται.
Η Γιάννα τον κοίταξε.
Τους ανθρώπους τους βλέπετε καλά.
Βλέπω κι εσάς. Είστε αλλιώτικη από όταν ήρθατε.
Πώς αλλιώτικη;
Λίγο πιο ελεύθερη. Όχι από όλα. Εσωτερικά ελεύθερη.
Ακριβέστατο.
Μια φορά, τη ρώτησε αν με τη ζωή στο χωριό έχει εγκαταλείψει τη ζωή.
Το σκέφτηκα στην αρχή. Τώρα όχι.
Γιατί;
Γιατί αυτό είναι ζωή. Αυτό το χώμα, το φαγητό, τα πρόσωπα. Τα άλλα είναι άλλος κόσμος, όχι πιο αληθινός.
Η Γιάννα συμφώνησε κοιτώντας προς το ηλιοβασίλεμα.
***
Οκτώβριος το κρύο γύρισε. Η σόμπα άναβε πια μόνη, οι κινήσεις καθημερινές, τα μαθήματα της Μαρίνας στο τραπέζι.
Γιαγιά, στο σχολείο μας είπαν να γράψουμε για έναν άνθρωπο που σε εμπνέει.
Και ποιον θα διαλέξεις;
Εσένα. Γίνεται;
Γίνεται. Μα να γράψεις αλήθεια.
Θα γράψω ότι ήρθες εδώ χωρίς πολλά, δεν λύγισες, δεν αγρίεψες, δεν παραπονέθηκες δυνατά.
Η Γιάννα ανακάτεψε τη σούπα.
Παραπονιόμουν μέσα μου.
Αυτό είναι ευγένεια. Να κλαις σιωπηλά.
Από που το βγάζεις αυτό;
Το σκέφτηκα μόνη μου.
Ωραίο. Γράψ το.
Όξω σκοτείνιαζε. Ακούγονταν πουλιά μακρινά. Η σούπα έβραζε. Οι φωτογραφίες πάνω στο ράφι: ο Χρήστος, ο μικρός Μανώλης, η μικρή Μαρίνα.
Άνοιξε η αυλόπορτα και ο Νίκος βρέθηκε στην κουζίνα με μία γυάλινη κανάτα ξινολάχανο.
Θα μείνετε να φάτε;
Αφού μυρίζει ωραία, πώς να φύγω;
Η Μαρίνα πήγε να τον φωνάξει: Παππού Νίκο, έχουμε σούπα! Κάθεστε;
Έφερε τα πιάτα και το ψωμί, με κινήσεις που είχαν αποκτήσει πια οικειακότητα.
Έκατσαν όλοι στο τραπέζι.
Έξω ήταν πια νύχτα και στις αντανακλάσεις του τζαμιού φαίνονταν οι τρεις τους γύρω από το φαγητό, ζεστασιά, ατμός.
Γιαγιά, ο μπαμπάς θα έρθει το Σαββατοκύριακο;
Το είπε.
Να του δείξουμε… Πόσο αλλάζει εδώ το καλοκαίρι.
Είναι αλλιώς το καλοκαίρι.
Αλλιώς, αλλά καλύτερα;
Η Γιάννα τους κοίταξε όλους: το παιδί, τον γείτονα, το τραπέζι και το σπιτικό.
Καλύτερα. Πολύ καλύτερα, Μαρίνα.
Να έρθει να δει, τότε.
Τότε κατάλαβε πως το σημαντικό στη ζωή δεν είναι να μείνεις αλώβητος, αλλά να βρεις το δικό σου ρυθμό, να κρατήσεις ανοιχτή μια πόρτα για τους ανθρώπους σου και τελικά, να νιώσεις γαλήνη εκεί που σου αναλογεί.
