Η ΠΕΘΕΡΑ Η Άννα Πετρίδου καθόταν στην κουζίνα και παρατηρούσε το γάλα να σιγοβράζει στην κατσαρόλα. Είχε ξεχάσει τρεις φορές να το ανακατέψει, και κάθε φορά το καταλάβαινε καθυστερημένα: το γάλα φούσκωνε, χυνόταν και εκείνη, εκνευρισμένη, καθάριζε την κουζίνα με το πανί. Τις στιγμές αυτές ένιωθε ξεκάθαρα: δεν φταίει το γάλα. Μετά τη γέννηση του δεύτερου εγγονού, ένιωθε πως όλα στην οικογένεια είχαν εκτροχιαστεί. Η κόρη της ήταν κουρασμένη, αδύνατη, πιο σιωπηλή. Ο γαμπρός γύριζε αργά, έτρωγε βουβά ή κλεινόταν κατευθείαν στο δωμάτιο. Η Άννα Πετρίδου το πρόσεχε και σκεφτόταν: «Μα πώς γίνεται, να αφήνεις μια γυναίκα μόνη της;» Άρχισε να μιλά. Πρώτα διακριτικά, μετά πιο απότομα. Πρώτα στην κόρη, ύστερα και στον γαμπρό. Κι ύστερα το παράξενο: όσο μιλούσε, τόσο το σπίτι βάραινε. Η κόρη υπερασπιζόταν τον άντρα της, ο γαμπρός σκυθρώπιαζε, κι εκείνη ένιωθε κάθε φορά πως έκανε πάλι κάτι λάθος. Εκείνη τη μέρα, πήγε να μιλήσει με τον πνευματικό όχι για συμβουλή, αλλά επειδή δεν είχε πια που να απευθυνθεί με αυτό το βάρος. — Μάλλον είμαι κακιά, είπε χωρίς να τον κοιτάζει. Ό,τι κι αν κάνω, λάθος βγαίνει. Ο πνευματικός έβαλε στην άκρη το στυλό του. — Γιατί το λες αυτό; Η Άννα Πετρίδου σήκωσε τους ώμους. — Θέλησα να βοηθήσω. Κι όμως, μόνο τους εκνευρίζω. Την κοίταξε καλοσυνάτα, χωρίς αυστηρότητα. — Δεν είσαι κακιά. Είσαι εξαντλημένη. Και πολύ ανήσυχη. Στέναξε. Ήταν η αλήθεια. — Φοβάμαι για την κόρη μου. Από τότε που γέννησε, είναι άλλος άνθρωπος. Κι εκείνος… σαν να μη βλέπει. — Εσύ όμως βλέπεις τι κάνει; ρώτησε ο πνευματικός. Η Άννα Πετρίδου σκέφτηκε: πως την περασμένη εβδομάδα τον είχε δει να πλένει τα πιάτα αργά το βράδυ κρυφά, και την Κυριακή να πηγαίνει βόλτα το καρότσι αν και φαινόταν πτώμα από την κούραση. — Κάνει… μάλλον, είπε αβέβαια. Αλλά όχι όπως πρέπει. — Δηλαδή πώς; Πήγε να απαντήσει, μα δεν ήξερε. Στα μυαλό της μόνο: περισσότερο, πιο συχνά, με περισσότερη προσοχή. Αλλά κάτι συγκεκριμένο, δεν ήξερε να πει. — Το μόνο που θέλω είναι να της είναι πιο εύκολο. — Αυτό να λες, είπε ήρεμα ο πνευματικός. Αλλά όχι σε εκείνον, σε σένα. Τον κοίταξε απορημένη. — Δηλαδή; — Τώρα παλεύεις όχι για την κόρη σου, αλλά εναντίον του άντρα της. Κι όταν παλεύεις, κουράζεσαι — όλοι κουράζονται. Εσύ κι αυτοί. Η Άννα Πετρίδου σιώπησε. Κατόπιν ρώτησε: — Και τι να κάνω; Να παριστάνω τη χαρούμενη; — Όχι, είπε εκείνος. Κάνε ό,τι βοηθάει. Πράξεις, όχι λόγια. Και όχι εναντίον κάποιου, αλλά για κάποιον. Στο δρόμο για το σπίτι σκεφτόταν τα λόγια του. Θυμήθηκε πώς όταν η κόρη της ήταν μικρή, δεν της έκανε διαλέξεις – απλώς καθόταν δίπλα της όταν έκλαιγε. Γιατί τώρα το κάνω αλλιώς; Την επόμενη μέρα πήγε απρόσκλητη. Έφερε σούπα. Η κόρη της ξαφνιάστηκε, ο γαμπρός αμηχανία. — Θα μείνω λίγο μόνο, είπε η Άννα Πετρίδου. Ήρθα να βοηθήσω. Κάθισε με τα παιδιά όσο η κόρη κοιμήθηκε. Έφυγε ήσυχα, χωρίς νουθεσίες. Την επόμενη εβδομάδα ήρθε πάλι. Και την επόμενη. Έβλεπε ακόμη τα ψεγάδια στον γαμπρό. Αλλά τώρα έβλεπε και πως έπαιρνε το μωρό με προσοχή, πως σκέπαζε την κόρη της με την κουβέρτα το βράδυ τάχα απαρατήρητος. Κάποτε τον ρώτησε στην κουζίνα: — Σου είναι δύσκολο αυτή την περίοδο; Απόρησε λες και δεν του το είχε ρωτήσει κανείς ποτέ. — Δύσκολο, είπε μετά από λίγο. Πολύ. Κι αυτό ήταν όλο. Μα κάτι βαρύ είχε φύγει από τον αέρα μεταξύ τους. Η Άννα Πετρίδου κατάλαβε: περίμενε να αλλάξει ο γαμπρός. Κι όμως, έπρεπε να αρχίσει από τον εαυτό της. Δε συζητούσε πια γι’ αυτόν με την κόρη. Όταν εκείνη παραπονιόταν, δεν της έλεγε «στα έλεγα». Απλά την άκουγε. Μερικές φορές έπαιρνε τα παιδιά για να ξεκουραστεί. Καμιά φορά τηλεφωνούσε στον γαμπρό να ρωτήσει νέα. Δύσκολο κι αυτό, πιο εύκολο θα ήταν να θυμώσει. Όμως σιγά-σιγά το σπίτι ησύχασε. Όχι τέλειο, όχι ονειρεμένο—αλλά χωρίς διαρκή ένταση. Μια μέρα η κόρη της είπε: — Μαμά, σ’ ευχαριστώ που είσαι πια μαζί μας, όχι απέναντί μας. Η Άννα Πετρίδου συλλογίστηκε αυτά τα λόγια. Κατάλαβε κάτι απλό: συμφιλίωση δεν είναι όταν κάποιος παραδέχεται το λάθος του. Είναι όταν κάποιος σταματά πρώτος να πολεμά. Ήθελε ακόμη να είναι ο γαμπρός πιο προσεκτικός. Αυτή η επιθυμία δεν έφυγε. Μα δίπλα της γεννήθηκε κάτι πιο σημαντικό: να είναι ήρεμη η οικογένεια. Κι όποτε την έπιανε το παλιό—θυμός, πίκρα, να πει μια κουβέντα βαριά—αναρωτιόταν: «Θέλω να έχω δίκιο ή να είναι πιο εύκολο γι’ αυτούς;» Η απάντηση της έδειχνε πάντα τι να κάνει.

Η πεθερά

Η Αλεξάνδρα Παπαϊωάννου καθόταν στην παλιά κουζίνα της και κοίταζε το γάλα να σιγοβράζει στο μάτι. Το είχε ξεχάσει να το ανακατέψει τρεις φορές εκείνο το μεσημέρι· κάθε φορά το θυμόταν αργά, η κρέμα ανέβαινε, έβραζε και ξεχείλιζε, κι εκείνη μούγκριζε και σκούπιζε τις στάλες με την παλιά της κουρελέ πετσέτα. Ήξερε όμως ότι το πρόβλημα δεν ήταν το γάλα.

Από τότε που ήρθε στον κόσμο το δεύτερο εγγόνι, όλα στο σπίτι της κόρης της λες και είχαν βγει εκτός πορείας. Η Μαρία, η κόρη της, έμοιαζε κάθε μέρα και πιο εξαντλημένη, αδύνατη, μιλούσε ελάχιστα. Ο Δημήτρης, ο γαμπρός της, ερχόταν αργά το βράδυ, έτρωγε σιωπηλός, πότε-πότε αποσυρόταν κατευθείαν στο υπνοδωμάτιο. Η Αλεξάνδρα τα έβλεπε αυτά και σκεφτόταν: Μα πως γίνεται να αφήνεις μια γυναίκα μόνη της έτσι;

Στην αρχή μίλαγε δειλά. Με τις μέρες, έγινε αυστηρότερη. Πρώτα στη Μαρία, ύστερα και στον Δημήτρη. Κι ύστερα παρατήρησε κάτι παράξενο: τα λόγια της δεν ανακούφιζαν την ατμόσφαιρα, αντιθέτως, την βάραιναν. Η Μαρία υπερασπιζόταν τον άντρα της, ο Δημήτρης σκεφτόταν και σκούραινε, κι η ίδια γυρνούσε στο διαμέρισμά της με ένα βάρος- πως κάτι πάλι δεν πήγε σωστά.

Εκείνη την μέρα πήγε στον παπα-Σπύρο, όχι τόσο για να ζητήσει συμβουλή, όσο επειδή κάπου έπρεπε να αφήσει αυτό το αίσθημα.

Εγώ, γιατρέψε μου, μάλλον δεν κάνω τίποτα σωστά, είπε, αποφεύγοντας το βλέμμα του. Όλα λάθος τα κάνω.

Ο παπάς καθόταν πίσω από το παλιό γραφείο του και έγραφε. Άφησε το στυλό στο πλάι και την κοίταξε.

Γιατί το λες αυτό, κυρά Αλεξάνδρα;

Εκείνη ανασήκωσε αδύναμα τους ώμους.

Προσπάθησα να βοηθήσω. Και τους κάνω όλους να νευριάζουν.

Ο παπα-Σπύρος την κοίταξε με προσοχή, δίχως καμία αυστηρότητα.

Δεν είσαι κακή. Είσαι κουρασμένη. Πολύ κουρασμένη και γεμάτη ανησυχία.

Η Αλεξάνδρα στενάχωρα αναστέναξε. Ναι, έτσι ήταν.

Φοβάμαι για τη Μαρία, πατέρα. Δεν είναι όπως πριν τη γέννα. Κι ο Δημήτρης έκανε μια χειρονομία, λες και δεν το βλέπει.

Εσύ, όμως, βλέπεις τι κάνει ο Δημήτρης; ρώτησε ήρεμα.

Η Αλεξάνδρα το σκέφθηκε. Θυμήθηκε που την περασμένη βδομάδα, αργά το βράδυ, εκείνος έπλενε τα πιάτα νομίζοντας πως δεν τον έβλεπε κανείς. Θυμήθηκε το μεσημέρι που γύρισε με το καρότσι. Κι όμως, φαινόταν πτώμα από την κούραση.

Κάνει μάλλον, είπε διστακτικά. Αλλά όχι όπως πρέπει.

Και πώς πρέπει;

Η Αλεξάνδρα πήγε να απαντήσει αμέσως, αλλά κατάλαβε ότι δεν ήξερε. Ήθελε να είναι «περισσότερο, συχνότερα, με προσοχή». Μα τι ακριβώς, δεν μπορούσε να το πει ούτε στον εαυτό της.

Θέλω μόνο να είναι η Μαρία καλύτερα, παραδέχτηκε.

Αυτό να λες, της είπε χαμηλόφωνα ο παπάς. Όχι σ εκείνον, ούτε στη Μαρία. Να το λες σε εσένα.

Τον κοίταξε με απορία.

Πώς το εννοείτε;

Ότι δεν παλεύεις για τη Μαρία σου, παλεύεις εναντίον του άντρα της. Κι όταν παλεύεις, όλοι κουράζονται. Κι εσύ και αυτοί.

Η Αλεξάνδρα έμεινε σιωπηλή αρκετή ώρα. Μετά, με σιγανή φωνή:

Και τι να κάνω; Να κάνω ότι όλα είναι καλά;

Όχι, είπε ο παπα-Σπύρος. Να κάνεις αυτό που βοηθά. Με έργα, όχι με λόγια. Και όχι εναντίον, αλλά υπέρ κάποιου.

Στον δρόμο σπίτι το σκεφτόταν ξανά και ξανά. Θυμήθηκε τότε που η Μαρία ήταν μικρή. Δεν της έκανε μαθήματα όταν έκλαιγε· απλά καθόταν σιωπηλή δίπλα της. Γιατί τώρα ήταν αλλιώς;

Την άλλη μέρα πήγε στο σπίτι τους χωρίς να ειδοποιήσει. Έφερε μια κατσαρόλα με μαγειρευτό. Η Μαρία παραξενεύτηκε, ο Δημήτρης ντράπηκε.

Μόνο για λίγο ήρθα, είπε η Αλεξάνδρα. Να βοηθήσω λίγο.

Έπαιξε με τα παιδιά όσο η Μαρία κοιμόταν. Έφυγε αθόρυβα, δεν είπε τίποτα για το πόσο τους λυπάται, ούτε για το πώς πρέπει να ζουν.

Ήρθε και την άλλη βδομάδα. Κι ύστερα πάλι.

Σιγά σιγά έβλεπε κι άλλα. Ο Δημήτρης δεν ήταν τέλειος, αλλά τώρα πρόσεχε πώς έπαιρνε αγκαλιά τον μικρό, πώς το βράδυ σκέπαζε τη Μαρία με τη κουβέρτα, νομίζοντας ότι δεν τον βλέπει κανείς.

Κάποια μέρα δεν άντεξε και του είπε στην κουζίνα:

Σου είναι δύσκολο τώρα, ε;

Εκείνος σάστισε, λες και κανείς δεν του είχε κάνει ποτέ τέτοια ερώτηση.

Δύσκολο, απάντησε μετά από μια παύση. Πολύ.

Δεν είπαν τίποτα άλλο. Αλλά κάτι ανάμεσά τους έλιωσε, αυτό το κοφτερό που αιωρούνταν.

Η Αλεξάνδρα κατάλαβε τότε. Περίμενε απ τον Δημήτρη να γίνει άλλος άνθρωπος. Μα έπρεπε να αλλάξει η ίδια πρώτα.

Σταμάτησε να μιλάει για εκείνον στη Μαρία. Όταν της παραπονιόταν η κόρη, δεν έλεγε «στα έλεγα εγώ». Απλώς άκουγε. Κρατούσε και τα παιδιά ώρες, για να ξεκουραστεί λίγο η Μαρία. Πότε-πότε έπαιρνε τηλέφωνο τον Δημήτρη: όλα καλά; Αυτό της φαινόταν δυσκολότερο από το να θυμώνει.

Όμως, στο σπίτι μπήκε σιγά σιγά η ησυχία. Όχι η τελειότητα, αλλά η ησυχία. Χωρίς αυτήν την αιώνια ένταση.

Κάποιο απόγευμα, η Μαρία της είπε:

Μαμά, σ ευχαριστώ που είσαι τώρα μαζί μας, όχι απέναντί μας.

Η Αλεξάνδρα το σκέφτηκε πολύ τούτο το λόγο.

Κατάλαβε κάτι απλό: η συμφιλίωση δεν έρχεται όταν κάποιος παραδεχτεί το φταίξιμο. Έρχεται, όταν κάποιος σταματήσει να πολεμά πρώτος.

Ακόμη ήθελε ο Δημήτρης να είναι πιο προσεκτικός. Αυτή η επιθυμία της δεν έφυγε ποτέ.

Μα πλάι σ αυτή ζούσε τώρα κάτι άλλο, πιο σημαντικό: να υπάρχει γαλήνη στην οικογένεια.

Κάθε φορά που σήκωνε το παλιό κύμα: η αγανάκτηση, η πίκρα, η ανάγκη για λόγια σκληρά, ρωτούσε τον εαυτό της:

Θέλω να χω δίκιο ή να είναι πιο εύκολο σ εκείνους;

Σχεδόν πάντα, η απάντηση της έδειχνε τον δρόμο.